Feeds:
Færslur
Athugasemdir

Archive for janúar, 2012

Regnbogans undur

(lag og ljóð: Paul Williams og Kenneth Ascher / íslenskur texi: D. Þ. J.)

Hvers vegna‘er verið að kveða og syngja

kvæði um regnbogans dýrð?

Regnbogi‘er sjónhverfing, litskrúðug ljósbrot

með lögmálum raunheimsins skýrð.

Þetta er vitað. Á þessu‘er ei vafi.

En þó á ég draumfagra sýn;

að regnbogans undur á endanum bíði

ykkar, sem dreymir, og mín.

 

Hver sagði‘að óskin þín eigi að rætast

ef óskað er nógu heitt?

Þessu var logið og þessu var trúað

og það hefur engu breytt.

En hvers vegna held ég þá áfram að óska?

Inni‘í mér vonin ei dvín

að regnbogans undur á endanum bíði

ykkar, sem dreymir, og mín.

 

Við erum umvafin öll

undrum í töfrandi myndum.

 

Ég hef heyrt kallið sem hvellandi bjöllu

og hvíslandi örlagaseið.

Hefurðu sofið eða heyrirðu líka

hljóm sem að vísar þér leið?

Hvaðan er lífið og litirnir fögru

og ljósið sem í okkur skín?

Regnbogans undur er okkar á meðal,

ykkar, sem dreymir, og mín.

Read Full Post »

Um daginn settumst við nokkrir vinir inn á kaffihús og hugðumst eiga notalegt spjall um daginn og veginn. Okkur til nokkurrar undrunar bar þá svo við að á kaffihúsinu voru tónleikar þannig að ekki var annað í boði en að sitja og hlusta á tónlist.

Listamaðurinn var ung kona sem mér skilst að sé um þessar mundir talin með efnilegri og eftirtektarverðari vonarpeningum íslensks tónlistarlífs. Ýmist gutlaði hún á rafmagnspíanó sem hljómaði eins og spiladós eða plokkaði rafmagnsgítar sem líka hljómaði eins og spiladós. Á bak við hana sat piltur á hennar reki og strauk trommur með burstum. Yfir tónaglundrið og marrið í sneriltrommuskinninu andaði listakonan síðan hásu tísti, eins og hún væri að líkja eftir nývaknaðri uglu á fúkkalyfjum, eitthvað sem mér heyrðist mestanpart vera upphafin og innhverf væmni á ensku. Tónlistin var svo mild og óágeng að ekki einu sinni trommurnar voru slegnar, hvað þá önnur hljóðfæri. Reyndar grunar mig að hefði pilturinn gerst svo bíræfinn að lemja einhverja trommuna hefði stúlkan, þetta viðkvæma blóm, samstundis fallið í öngvit ef ekki hreinlega hnigið niður örend af lostinu yfir svo blygðunarlausum ofstopa.

Þeir, sem enst hafa til að lesa hingað, geta líklega getið sér nærri um að þessi tónlist höfðaði ekkert sérstaklega til mín. Það er allt í lagi. Ég geri enga kröfu til þess að allri tónlist beri að höfða til mín. Ég er kominn á þann aldur að ef ég væri yfir mig hrifinn af lögum unga fólksins væri sennilega eitthvað mikið að … annað hvort þeim eða mér.

Ungu fólki ber að ganga fram af þeim sem eldri eru. Það er hreyfiaflið í framvindu menningarinnar og vörnin gegn stöðnun og steingervingu listsköpunarinnar. Síðan á dögum Sókratesar, ef ekki enn lengur, hafa miðaldra fauskar eins og ég ævinlega haft verulegar áhyggjur af því í hvað stefndi þegar hið óalandi og óferjandi pakk, sem skipaði yngri kynslóðir, tæki við veröldinni. Þessi togstreita hefur mótað tónlistarsöguna, hvort sem það var Mozart eða Sex Pistols. Hver kynslóð ögrar þeirri, sem á undan fór, með hömluleysi, hamsleysi og boðskap sem storkar ríkjandi siðferði og gildum. Ég átti því ekki von á öðru en að tónlist ungu kynslóðarinnar ætti eftir að ganga fram af mér. Það sem ég átt ekki von á var að það myndi ganga fram af mér hvað hún yrði merkingarlaus, máttlaus og meinlaus.

Bakþankar í Fréttablaðinu 21. 1. 2012

Read Full Post »

Hlífum Geir

Eftir að hafa velt fyrir mér málinu á hendur Geir Haarde sem nú er fyrir Landsdómi og fylgst með umræðunni um það hef ég mótað mér þá afstöðu til þess að málshöfðunin sé misráðin og rétt væri að draga hana til baka. Þessi skoðun mín þýðir ekki að ég efist í sjálfu sér um sekt Geirs. Sekt eða sakleysi eru í þessu tilfelli aukaatriði og ég hef engar forsendur til að leggja mat á það. Málið snýst um sanngirni, réttlæti og réttarfar.

Ég vil líka taka fram að þetta er persónuleg skoðun mín, byggð á pólitískri lífsafstöðu en ekki trúarlegri. Hún á því ekkert erindi í prédikunarstólinn samkvæmt mínum skilningi á hlutverki hans. En hún á erindi hingað.

Fyrir þessari skoðun minni vil ég færa þrenns konar rök:

a) Mannréttindarök. Íslendingar eru aðilar að Mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt honum verða allir að eiga þess kost að mál þeirra séu tekin fyrir á a.m.k. tveim dómsstigum. Úrskurði Landsdóms verður aftur á móti ekki áfrýjað. Að því leyti hlýtur hann að brjóta í bága við skuldbindingar Íslendinga hvað mannréttindi varðar. Reyndar er ég ekki frá því að með máli Geirs sé verið að misnota Landsdóm. Hann hafi í raun verið hugsaður sem neyðarúrræði í tilfelli valdaráns eða ef alger réttarfarsleg upplausn ætti sér stað, réttarríkið væri hrunið og dómstólum ekki treystandi, t.d. ef í ljós kæmi að þeir hefðu verið gegnsýrðir af spillingu á öllum stigum eða allir dómarar landsins væru vegna hagsmuna vanhæfir til að kveða upp trúverðugan og sanngjarnan úrskurð. Landsdómi á að mínu mati aðeins að beita í ýtrustu neyð. Ég tel slíka neyð ekki vera hér á ferð.

b) Jafnræðis- og sanngirnisrök. Að draga Geir einan fyrir Landsdóm stangast að mínu mati á við grundvallaratriði jafnræðis og sanngirni. Vissulega var hann forsætisráðherra og sem slíkur endanlega ábyrgur fyrir ríkisstjórn sinni. En á meðan þeim, sem óvefengjanlega voru meðsekir (að því gefnu að um einhverja raunverulega sekt sé að ræða), er hlíft við að sæta ábyrgð gerða sinna eða aðgerðarleysis finnst mér óréttlátt að láta Geir einan svara til saka. Auðvitað má færa fyrir því rök að samkvæmt þessu væri aldrei hægt að dæma neinn fyrir neitt, því alltaf eru jú einhverjir sem sleppa. En á meðan Árni Mathiesen, Björgvin G. Sigurðsson, Davíð Oddsson og jafnvel Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sem voru jafnuppvís að meintum brotum (í tilfelli Davíðs sennilega mun alvarlegri brotum), eru laus allra mála er engin sanngirni í því að Geir sitji einn í súpunni. Að mínu mati hefði átt að draga þau öll fyrir dóm og virða rétt þeirra til áfrýjunar. Þessu má líkja við að standa hóp unglinga að innbroti og láta foringjann einan svara til saka en sleppa öllum hinum, sem jafnsannalega tóku þátt í glæpnum. (Halda má áfram með líkinguna og draga inn í hana höfuðpaurinn sem skipulagði glæpinn í þaula, en var sestur í helgan stein þegar allt komst upp.)

c) Söguleg rök. Geir Haarde mun hljóta dóm. Það er óumflýjanlegt. Og það verður þungur dómur. En það verða ekki dómstólar sem kveða hann upp. Það verður dómur sögunnar. Ég hef engan áhuga á að sjá þann dóm mildaðan. Ef eitthvað kynni að verða til þess að milda þann dóm er það einna helst, að mínu mati, að í kjölfarið á sennilega glæpsamlegri óstjórn ríkisstjórnar hans hafi mannréttindi verið brotin á honum, jafnræði og sanngirni látin lönd og leið og hann dreginn fyrir dómstóla í málaferlum, sem óhjákvæmilega munu fá á sig ímynd og yfirbragð pólitískra réttarhalda, jafnvel þótt það hafi ekki verið það sem lagt var upp með. Ég vil ekki sjá Geir sem fórnarlamb í sögubókum framtíðarinnar.

Af þessum sökum og engum öðrum er ég á því að rétt sé að draga málshöfðunina á hendur Geir Haarde til baka og fela mál hans dómi sögunnar.

Read Full Post »

Varla hafði forseti Íslands lokið nýársávarpi sínu þar sem hann gaf í skyn að hann myndi ekki gefa kost á sér til endurkjörs í sumar, heldur en samkvæmisleikurinn „Finnum forseta“ upphófst í fjölmiðlum og hvar sem fólk kom saman. Í sjálfu sér er ekkert athugavert við að þjóðin svipist nú um eftir heppilegum frambjóðendum í sínum röðum og ástæðulaust er að setja út á að fjölmiðlar taki að sér hlutverk ákveðins leitarljóss í þessari eftirgrennslan. Að mínu mati væri þó afar óæskilegt ef fyrir því myndaðist sú stemning að fjölmiðlar einir hefðu tillögurétt í þessum efnum.

Þjóðin hefur aðeins einu sinni áður verið í þessari stöðu síðan ég fór að fylgjast með þjóðmálaumræðunni af einhverju viti, á vormánuðum 1996. (Ég var 15 ára árið 1980.) En mér er enn í fersku minni hvernig þessi samkvæmisleikur fór smám saman að tröllríða allri opinberri umræðu. Það þótti sjálfsögð kurteisi, ef þjóðþekktur einstaklingur var í útvarpsviðtali, að inna hann eftir því hvort hann hefði hugleitt forsetaframboð og nánast dónaskapur að láta það ógert. Sömuleiðis minnir mig að erfitt hafi verið að tjá sig opinberlega um þjóðfélagsmál á þessum tíma án þess að vera gerðar upp annarlegar hvatir fyrir því. Fólk var þá bara að vekja athygli á sér. Það var nefnilega afar mikilvægt að vera ekki að trana sér fram með framboði til forseta heldur voru framboð bara til að anna eftirspurn, til að láta undan þrýstingi. Fljótlega fór umræðan svo að snúast um fas, þokka, framkomu og jafnvel fjölskylduhagi frambjóðenda, rétt eins og mikilvægasta verkefni forseta Íslands sé að jólakort Bessastaðafjölskyldunnar sé nógu snoturt.

Er einhver leið framhjá þessu? Kannski ekki. En ég velti því fyrir mér hvaða áhrif það hefði ef þjóðin myndi kalla forseta frekar en kjósa hann. Þá væri enginn í framboði – eða öllu heldur væru allir í framboði. Hver einstaklingur með kosningarétt fengi að kalla hvern þann til forseta sem uppfyllir skilyrði um aldur og óflekkað mannorð. Síðan kæmi í ljós hvern flestir hefðu kallað til embættisins.

Auðvitað myndu myndast hópar um ákveðna einstaklinga og fólk gæti eftir sem áður lýst yfir sérstökum áhuga á embættinu. En ég er ekki frá því að þetta gæti hlíft okkur við hvimleiðustu birtingarmyndum þessa samkvæmisleiks. Hugsanlega gæti þetta líka breytt viðhorfi okkar til embættisins.

Bakþankar í Fréttablaðinu 7. 1. 2012

Read Full Post »

Í gær átti ég 47 ára afmæli. Þótt þetta væri í sjálfu sér enginn stóratburður í lífi mínu og lítið væri gert til hátíðabrigða sá Fréttablaðið ástæðu til að sýna mér þann heiður að geta þess í gær að ég ætti afmæli. Ég þakka kærlega fyrir mig og ekki hvarflar að mér að kvarta undan þessum virðingarvotti eða agnúast út í að þessa hafi verið getið.

Aftur á móti vakti það athygli mína að með tilkynningunni birtist tilvitnun í mig. Hún er á þessa leið: „Íslensk tunga er dýrasti arfur þjóðarinnar.“ Þetta kom mér dálítið á óvart, því ég mundi ekki alveg við hvaða tækifæri ég hafði látið nákvæmlega þessi orð falla. Ég sló þau því að gamni mínu inn sem leitarorð í tölvunni minni og fann þau. Þetta eru upphafsorðin í Bakþönkum sem birtust í Fréttablaðinu 24. júlí 2010 og báru yfirskriftina „Norðlenska hljóðvillan I“.

Þeir Bakþankar voru hálfkæringslegt glens þar sem ég veittist í gamni að þeim sem helst hampa norðlenskum framburði og telja sig þess umkomna að gera lítið úr öðrum framburði, leyfa sér jafnvel að kalla hann rangan. Ég byrjaði þetta greinarkorn á nokkrum vel völdum þjóðernisklisjum og ættjarðarástarorðaleppum sem gjarnan er slegið upp á hátíðarstundum í ræðu og riti. Þessi ákveðna setning er bara umorðun á þjóðrembutextabrotinu: „Íslenska þjóð, þér er ætlað að geyma / íslenska tungu, þinn dýrasta arf.“

Þess vegna vil ég, að gefnu tilefni, taka mönnum vara fyrir því hvað þeir láta út úr sér í kaldhæðni. Það kynni að vera rifið úr samhengi og haft eftir þeim eins og einhver speki, ættuð frá þeim sjálfum og sett fram sem fúlasta alvara.

Read Full Post »

Þá sagði Jesús þeim þessa dæmisögu: „Maður nokkur átti fíkjutré gróðursett í víngarði sínum. Hann kom og leitaði ávaxtar á því og fann ekki. Hann sagði þá við víngarðsmanninn: Í þrjú ár hef ég nú komið og leitað ávaxtar á fíkjutré þessu og ekki fundið. Högg það upp. Hví á það að vera engum til gagns? En hann svaraði honum: Herra, lát það standa enn þetta ár þar til ég hef grafið um það og borið að áburð. Má vera að það beri ávöxt síðan. Annars skaltu höggva það upp.“ (Lúk 13.6-9)

Náð sé með ykkur og friður frá Guði föður og drottni Jesú Kristi.

Það er mikill heiður að vera treyst til að prédika. Það er vandasamt verkefni. Það er meira að segja engu líkara en að íslenskum prestum hafi farist það svo illa úr hendi í gegn um tíðina að núorðið er varla hægt að segja neitt ljótara um málflutning nokkurs manns en það að hann sé að „prédika“. Og fræg er sagan af fínu frúnni sem fór í kirkju einhvern tímann þegar presturinn fann sig knúinn til að lesa aðeins yfir söfnuðinum og snupra hann fyrir framgöngu sína í einhverju siðferðilegu álitamáli sem þá var á döfinni. Konan var ekki ánægð með ræðuna og vatt sér upp að prestinum í kirkjukaffinu á eftir og tilkynnti honum með þjósti að hún færi sko ekki í kirkju til að láta prédika yfir sér!

Gott og vel. Við förum ekki í kirkju til að láta prédika yfir okkur. En til hvers förum við þá í kirkju? Það er kannski einn af harmleikjunum í sögu kristindómsins að í gegn um tíðina hafa kristnir menn ekki einu sinni getað verið sammála um tilganginn með þessu sem þeir þó eiga allir sameiginlegt: Þeir sækja kirkju. Til hvers?

Miðaldakirkjan skilgreindi kirkjusókn sem guðsþakkarverk. Messugjörð og bænahald var til að þóknast Guði. Menn unnu sér inn prik hjá Guði með því að mæta í kirkju og bættu fyrir brot sín með því að fara með bænaromsur og sækja kirkju í stað þess að … bæta fyrir brot sín. Gegn þessu reis siðbótin svokallaða. Við förum í kirkju til að flytja lofgjörð og þakkargjörð. Við förum ekki í kirkju til að vinna okkur inn prik hjá Guði. Við förum ekki í kirkju til að Guð elski okkur. Við förum í kirkju af því að Guð elskar okkur. Hann elskaði okkur að fyrra bragði. Hann gaf son sinn svo að við mættum lifa. Meiri kærleika á enginn en sá sem leggur líf sitt í sölurnar fyrir aðra. Ef einhver getur tekið við slíkri gjöf án þess að finna til þakklætis, finna sig knúinn til þakkargjörðar … þá er það á milli hans og Guðs. Ég hef ekkert umboð til þess að vísa neinum út í ystu myrkur.

En eftir að hafa tekið við þessari stórkostlegu gjöf í hjarta sér, eftir að hafa upplifað sig sem hluta af sköpunarverkinu og aðnjótanda þess stórkostlega kærleikverks … Því sköpunarverkið er kærleiksverk Guðs. Guð er kærleikur og kærleikur getur ekki hverfst um sjálfan sig, hann krefst andlags. Heimurinn er skapaður til að vera andlag við kærleika Guðs. Eftir að hafa opnað hjarta sitt fyrir þessum stórkostlega kærleika þá er tilhugsunin um að fara á mis við hann, að finna ekki til þessa alltumlykjandi þakklætis og auðmýktar … sú tilhugsun er bæði dapurleg og myrk.

En við förum ekki bara til kirkju til að þakka Guði fyrir kærleika hans. Við förum líka með ákveðnar væntingar í farteskinu. Þessar væntingar tjáum við berum orðum í hinni klassísku upphafsbæn. Við förum til að heyra hvað Guð vill segja okkur, „hvað þú vilt við mig tala í þínu orði“, eins og það er orðað. Og við bætum við að fyrir þetta orð viljum við iðrast synda okkar, trúa á Jesú í lífi og dauða og taka framförum í kristilegu hugarfari og líferni. Þetta eru engar smáræðis væntingar. En hvað þýðir þetta allt saman?

Og hvernig er nú hægt að miðla Guðs orði án þess að „prédika“ yfir fólki? Liggur það ekki nokkuð ljóst fyrir, núna tvöþúsund árum eftir að Nýja testamentið, heilög ritning okkar kristinna manna, var ritað og eftir tvöþúsund ára samfelldan lestur og útleggingu á efni þess, hvað Guð vill við okkur tala í sínu orði? Hve lengi er hægt að tala um og útleggja, að það sem við viljum að aðrir menn gjöri okkur skulum við og þeim gjöra, án þess að boðskapurinn verði endurtekningasamur og staglkenndur? Á hve marga mismunandi vegu er hægt að boða þennan einfalda sannleika þannig að hann sé ávallt nýr og ferskur?

Karl nokkur fór eitt sinn í kirkju. Þegar hann kom heim spurði konan hans um hvað presturinn hefði talað. „Hann talaði um syndina,“ svaraði karlinn. „Og hvað sagði presturinn um syndina,“ spurði konan. Karlinn svaraði: „Hann var á móti henni.“

Var þetta góð prédikun? Að minnsta kosti komst boðskapurinn til skila, skýrt og skilmerkilega. Það er hægt að drekkja einfaldasta boðskap í orðavaðli og mærð. En talaði boðskapurinn til karlsins í kringumstæðum hversdagsins? Hafði hann sérstakt gildi fyrir hann í þeim áþreifanlegum viðfangsefnum sem hann þurfti að fást við í dagsins önn? Eða var prédikunin jarðsambandslaust hjal um upphafin hugtök án snertingar við hinn daglega raunveruleika? Mér finnst sagan gefa það í skyn, en það þarf ekki að vera. Kannski sofnaði karlinn bara undir prédikuninni og gat ekki haft stakt orð eftir. En þá vaknar spurningin hvort prédikun sem svæfir áheyrendur standist lágmarkskröfur. Eru ekki ábyggilega allir vakandi?

Hvers vegna förum við til kirkju? Spurningin er í raun röng. Við förum ekki til kirkju. Við erum kirkja. Það sem við förum til er bara hús, bygging úr steypu og stáli. Kirkja er fólk. Fólk á ferð með guði. Lýður Guðs. Kirkja er samfélag. Kirkjan kemur saman í húsinu til að eiga samfélag í trú.

 Í dag er gamlársdagur og texti dagsins fjallar um annað tækifæri. Hann er ekki leiðsögn við garðyrkju, þótt eflaust gæti hann gagnast sem slíkur líka. Á tímamótum sem þessum er hefð fyrir því að staldra við og líta um öxl, gera upp árið sem er að líða, horfa fram á veginn og reyna að gera sér í hugarlund hvað nýtt ár kunni að bera í skauti sér. Á þessum degi berjum við okkur ekki á brjóst og hreykjum okkur af afrekum ársins, heldur krjúpum við í auðmýkt og minnum okkur á að Guð gefur okkur annað tækifæri.

Jesús notaði málfar og líkingar sinnar eigin ritningar til að koma boðskap sínum á framfæri. Fíkjutréð og víngarðurinn eru klassísk tákn fyrir lýð Guðs í spámannsritum Gamla testamentisins. Fyrstu áheyrendur þessarar dæmisögu hafa þekkt vel þessi orð Jesaja spámanns: „Því að víngarður Drottins er Ísraels hús og Júdamenn ekran sem hann ann. Hann vænti réttlætis en sá blóði úthellt, vænti réttvísi en neyðaróp kváðu við (Jes 5.7).“ Þau, sem Jesús sagði þessa sögu, hafa ekki farið í neinar grafgötur með það að þau sjálf voru fíkjutréð. Þeim var ekki heldur hulið hver ávöxturinn var sem vænst var af þeim; réttlæti og réttvísi. En öfugt við Jesaja spámann, sem hótar öllu illu, útlegð, hungri og helju, þá gefur Jesús fíkjutrénu annað tækifæri. Eitt ár enn.

Kannski munum við koma hér saman að ári. Og kannski munum við heyra þennan sama texta lesinn aftur. Og hann mun ekki hafa breyst. Þar mun enn segja: „Herra, lát það standa enn þetta ár.“ Hann mun ekki hafa breyst þannig að þar standi: „Herra, tréð fékk tækifæri í fyrra, eitt ár enn. Það brást. Höggvum það þá núna.“

Þetta er mjög uppörvandi fyrir kirkjuna. Þá á ég fremur við embættismannastéttina sem veitir henni forstöðu en lýðinn sjálfan sem er á leið með Guði. Embættismannastéttin er ekki kirkjan, hún þjónar aðeins tilgangi leiðsögumanna og, þegar hún stendur sig vel, klyfjahesta á þessari leið. Hún er ekki Saga-Class farþegarnir, frekar en nokkrir aðrir. Á þessari leið er aðeins almennt farrými. Við erum öll, hvert og eitt okkar, prestar í þessu samfélagi. Það er eitt af grundvallaratriðum lútherskrar guðfræði.

Kirkjan fær að standa eitt ár enn, þótt hún hafi margvíslega brugðist í hugsunum, orðum og gjörðum, eins og segir í syndajátningunni. Við þurfum ekki að líta aftur til miðalda til að sjá dæmi þess. Við þurfum ekki að draga fram krossferðirnar eða kristilegar réttlætingar evrópskra nýlenduherra á ofbeldinu og kúguninni sem þeir beittu frumbyggja Afríku, Asíu og Norður- og Suður-Ameríku við að sölsa undir sig lönd þeirra og auðlindir.

Við vitum allt um það hvað á kirkjunni hefur dunið, ekki bara á þessu ári heldur undanfarin ár. Við vitum líka hvernig hún hefur brugðist … við. Óþarfi er að efa góðan vilja kirkjunnar og kirkjunnar fólks, en góður vilji er ekki það sama og réttlæti og réttvísi í raun, ávextirnir sem Guð væntir af okkur.

Árið sem fer í hönd mun marka tímamót í sögu kirkjunnar. Nýr biskup verður valinn og líka nýr vígslubiskup á Hólum. Á árinu sem er að líða var kjörinn nýr vígslubiskup í Skálholti. Þannig að á tveim árum eru þrjú æðstu embætti Þjóðkirkjunnar mönnuð upp á nýtt. Mikilvægt er að vel takist til við valið. Áhugavert verður að fylgjast með umræðunni sem fram mun fara í því sambandi og í raun er ekki seinna vænna að hrinda henni af stað. Þessi umræða ætti ekki að snúast um persónuleika, fas og þokka biskupsefnanna – þótt auðvitað sé mikilvægt að nýir leiðsögu- og talsmenn kirkjunnar séu ekki einhverjir fráhrindandi durtar. Nei, að mínu mati og margra annarra ætti umræðan að snúast um eðli embættanna; lútherskan embættisskilning. Hvað er biskup? Til hvers er ætlast af honum? Jú, hann er æðsti embættismaður kirkjunnar. En á bak við orðið „embætti“ er annað orð: „ambætti“.

Biskupinn er í raun lægsti þjónn kirkjunnar. Hann er hirðir hirðanna, þjónn þjónanna. Marteinn Lúther, hugsuðurinn sem við kennum okkar evangelísk-lúthersku þjóðkirkju við, var ekki hrifinn af orðinu kirkja. Í raun sneiðir hann almennt hjá því í ritum sínum. Orðið sem er í miklu meira uppáhaldi hjá honum er þýska orðið „Gemeinde“ – samfélag … söfnuður. Lýður Guðs. Marteinn Lúther afhenti veraldlegum höfðingjum ytri umsýslu kirkjustofnunarinnar til að hinir vígðu þjónar gætu einbeitt sér algerlega að trúarlegum skyldum sínum. Hann gaf ekki ríkinu kirkjustofnunina, eins og haldið hefur verið fram, hann lagði aðeins fjár- og eignaumsýslu hennar í hendur hins opinbera. Ég segi fyrir mitt leyti, eftir að hafa lokið embættisprófi í guðfræði frá Háskóla Íslands, að ef ég hefði viljað mennta mig til framkvæmdastjóra opinberrar stofnunar þá hefði ég varla getað valið óheppilegra fag.

Til hvers þurfum við biskupa? Þetta er spurningin sem við ættum að mínu mati að velta fyrir okkur í aðdraganda biskupskjöra á komandi ári. Er biskupinn talsmaður kirkjunnar, fjölmiðlafulltrúi hennar? Eða er hann framkvæmdastjóri hennar? Það er fráleitt sjálfgefið að sá eða sú sem er afbragðsmanneskja í öðru verkefninu valdi hinu með sama sóma. Viljum við biskup sem ræður við hvort tveggja með viðunandi hætti eða viljum við biskup sem er framúrskarandi í öðru og lætur þá sem eru afburðafólk í hinu um hitt? Og í hvoru viljum við að biskupinn sé fremstur meðal jafningja? Ég er ekki í nokkrum vafa um það hvernig Marteinn Lúther hefði svarað þeirri spurningu.

Kirkjuskipanin ætti samkvæmt lútherskum embættisskilningi og kenningunni um hinn almenna prestdóm að vera grundvölluð á valddreifingu og lýðræði. Þjóðkirkja Íslands einkennist af miðstýringu og höfðingjaræði. Greina má þróun í átt til aukins lýðræðis ef grannt er skoðað. En að mínu mati og margra annarra þarf að skoða leiðinlega grannt til að greina hana. Þessi þróun lýsir sér til dæmis í því að á nýafstöðnu kirkjuþingi var ákveðið að fjölga þeim sem hafa kosningarétt í biskupskjöri til muna. Það þýðir að í stað þess að tveir eða þrír fulltrúar sóknarinnar fái að taka þátt í því að velja biskup verða þeir fjórir eða fimm. Þetta er auðvitað spor í rétta átt. Að mati þess sem hér talar væri þó nær lagi að kalla þetta smávægilegt hænufet í rétta átt. Er ekki í því fólginn styrkur fyrir þá, þau eða þær, sem verða biskupar á árinu sem fer í hönd, að hafa stuðning sem flestra?

Í umræðunni um þetta atriði létu ýmsir í ljós áhyggjur af því að ef allir sem tilheyra kirkjunni gætu kosið biskup væri hætta á lýðskrumi, populisma. Jafnvel kosningabaráttu sem væri ekki á færi venjulegs fólks. Þeir sem þannig tala hafa vissulega nokkuð til síns máls. Lýðræði býður upp á lýðskrum. Við höfum dæmi um það úr lýðræðissamfélögum nærri okkur – og hugsanlega úr okkar eigin lýðræðissamfélagi – að menn hafa komist til valda með því að lofa öllu fögru, segja allt sem til vinsælda horfði burtséð frá því hvort nokkuð væri raunhæft við loforðin. Afleiðingarnar hafa verið slæmar, jafnvel skelfilegar. Popúlismi – vinsældahyggja. Þetta er raunverulegt áhyggjuefni. En það er mat þess, sem hér talar, að sem stendur séu önnur áhyggjuefni meira aðkallandi og brýnni en það að Þjóðkirkjan sé að verða hættulega vinsæl.

Við erum öll, hvert og eitt okkar, prestar í samfélaginu sem er kirkja Guðs á jörð. En samt er þetta samfélag skipulagt þannig að það eina, sem mörgum finnst þeir geta gert til að hafa áhrif á það, er að skrá sig úr því. Kannanir sýna að Íslendingar eru upp til hópa ánægðir með kirkjuna sína, prestinn sinn og starfið sem unnið er af kirkjunni í hverfinu þeirra. Nánast öll óánægjan virðist beinast að æðstu yfirstjórn kirkjunnar. Samt er þetta samfélag skipulagt þannig að úrsagnirnar bitna aðeins á sóknarkirkju þess sem segir sig úr Þjóðkirkjunni, þeim þætti í starfi kirkjunnar sem mest ánægja er með. Flestar sóknir í landinu búa sig nú undir 15% – 20% niðurskurð. Þetta bitnar á æskulýðsstarfi, félagsstarfi eldri borgara, kóra- og tónlistarstarfi og öðru félagslífi og félagsþjónustu kirkjunnar í nærumhverfi þess sem segir sig úr henni. Auðvitað eru úrsagnir úr Þjóðkirkjunni að einhverju leyti hluti af eðlilegri þróun í átt til afhelgaðra samfélags, fjölmenningar og fleiri valkosta og aukins umburðarlyndis í trúmálum. En ef Þjóðkirkjan bregst ekki við þessari þróun með neinum hætti á hún ekki von á góðu. Henni ber að endurskoða og endurskipuleggja sjálfa sig. Ekki færa þetta til nútímalegra horfs, því núverandi ástand er mjög nútímalegt, raunar fordæmalaust. Nei, kannski væri ráð að færa þetta til upprunalegra horfs.

Hvað myndi gerast ef biskupsstofa yrði einfaldlega lögð niður, biskupsembættin yrðu lögð niður og Þjóðkirkjan yrði ekki annað en regnhlífarhugtak yfir lausbeislað samband sóknarkirkna sem skipulagðar yrðu sem fríkirkjur og byggðar á grasrótinni … samfélög? Ég er ekki endilega að mæla því bót eða leggja það til. En þetta er spurning sem á fullan rétt á sér og krefst þess að vera rædd. Ef við ætlum að kjósa okkur biskupa, er þá ekki sjálfsagt að við séum með það alveg á hreinu til hvers við þurfum þá? Og að við þurfum þá yfirhöfuð?

Kannski er það að bera í bakkafullan lækinn að hamast svona endalaust á blessaðri Þjóðkirkjunni og það við þetta tækifæri. En það er hefð fyrir því á þessum tímamótum að vera svolítið pólitískur. Ég vil því taka fram að orð mín hér má alls ekki skilja sem svo að ég sé að fullyrða að hjá Þjóðkirkjunni sé allt í kaldakolum. En ef kirkjan ætlar ekki að bregðast sínum spámannlegu skyldum og vera tekin alvarlega þegar ástæða er til að „prédika“ yfir fólki, verður hún að þola að prédikað sé yfir henni. Sá sem gagnrýnir má ekki vera yfir gagnrýni hafinn. Kirkjan þarf að bjóða upp á samtal, bregðast við gagnrýni og svara henni en ekki snupra alla gagnrýni um leið og hún kemur fram, eins og hún sé yfir hana hafin vegna þess eins að hún er kirkja. Hver hlustar á þann sem ekki hlustar sjálfur?

Ég nefndi spámannlegt hlutverk kirkjunnar. Hún á að tala máli réttlætis og réttvísi. Hún á að bera ávexti andans. Annars verður hún um síðir höggvin upp og kannski hengd upp á vegg þar sem hún fær að visna og þjóna hlutverki þurrskreytingar við brúðkaup og jarðarfarir. Án efa mun hún gegna því hlutverki vel. En kirkja er svo miklu meira en það. Í kirkjunni er unnið mikið og gott starf, hún veitir mikilvæga félagslega þjónustu, huggun í nauðum og græðandi, lífgefandi samfélag. Hún verður ekki bara að tala máli réttlætis og réttvísi heldur að ganga á undan með góðu fordæmi og auðsýna réttlæti og réttvísi í hvívetna, í öllu sínu starfi, skipulagi og framgöngu. Af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá, sagði Jesús Kristur.

Dýrð sé Guði föður og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi er og verður um aldir alda. Amen.

Read Full Post »