Feeds:
Færslur
Athugasemdir

Archive for the ‘Pistlar á Rás 1’ Category

Um ótta

Ég reyki. Ég veit að það er stórhættulegt og að árlega deyr fjöldi Íslendinga af völdum reykinga. Ég reyki sem sagt ekki vegna fáfræði um afleiðingarnar heldur af því að ég er haldinn nikótínfíkn, sem lýsir sér í því að þegar mig vantar nikótín fyllist ég vanlíðan, ég verð eirðarlaus, skapstyggur og óánægður. Mér dettur ekki í hug að afsaka það og skynsemi mín býður mér að þessum ósið verði ég að sigrast á – einhvern tímann.
Einn góður vinur minn reykir líka. En hann hefur komið sér upp þeim sið að áður en hann kveikir í sígarettunni hitar hann endann á filterinu með kveikjaranum. Ég spurði hann einhvern tímann að því hvers vegna í ósköpunum hann væri að þessu og svarið var að með þessu móti brenndi hann fyrir lausa bómullarþræði í filterinu sem hann öðrum kosti myndi soga ofan í lungu, bómullarþræðir þessir væru stórhættulegir og því væri þetta gert af heilsufarsástæðum. Hugsanaferlið á bak við þessa athöfn er með öðrum orðum eitthvað á þessa leið: „Nú ætla ég að soga tjöru, koltvísýring, blásýru og fjöldann allan af krabbameinsvaldandi efnum sem árlega valda dauða hundruð Íslendinga ofan í lungun á mér, en fjandinn fjarri mér að ég ætli að storka örlögunum og ógna heilsu minni með því að anda að mér bómullarþráðum.“ Þetta finnst mér hljóma álíka gáfulega og að fara yfir götu á rauðu ljósi og hafa meiri áhyggjur af því að verða fyrir eldingu en bíl. Það sem kemur mér á óvart er að þetta er alla jafna skynsemispiltur, svona eins og ég.
Einhvern tímann var mér sagt að gallinn við almenna skynsemi væri að hún væri hvorugt. Það er hvorki almenn né skynsemi og við félagarnir, jafn vel gefnir og við nú erum, erum sennilega lýsandi dæmi um sannleiksgildi þessarar fullyrðingar.
Mannsheilinn virðist nefnilega hafa eitthvað alveg sérstakt lag á að brengla raunveruleikaskynið til að fylla okkur öryggiskennd, að leiða hjá sér rauverulegar hættur og blása aðrar upp úr öllu valdi í staðinn svo við höfum nú eitthvað að óttast, eitthvað viðráðanlegt. Þetta mætti kalla „flug og bíll“ heilkennið, með vísan til þeirrar alkunnu staðreyndar að mun fleiri eru hræddir við að fljúga en að ferðast með bíl, jafvel þótt öll tölfræði sýni að mun líklegra er að deyja eða slasast alvarlega í bílslysi en flugslysi.
Það er skemmtilegt að bera saman það sem fólk óttast, svo sem sjúkdóma, ofbeldi, hættuleg áhöld og skaðræðisskepnur svo eitthvað sé nefnt, og það sem fólki raunverulega stafar ógn af. Þannig sýna tölur til dæmis að það er þrjátíu sinnum líklegra að verða fyrir eldingu en að smitast af HIV veirunni við blóðgjöf. Í Bandaríkjunum deyja ár hvert þrisvar sinnum fleiri úr inflúensu en úr alnæmi. Við höfum meiri áhyggjur af því að verða fyrir ofbeldi á götum úti en að slasast heima hjá okkur þótt öll tölfræði sýni að margfalt fleiri slasist á hnífum, svo dæmi sé tekið, af eigin völdum í eldhúsinu heima hjá sér en af annarra völdum. Í Bandaríkjunum slasast ár hvert tæplega 30.000 manns við að iðka hnefaleika eða íshokkí samanlagt, en á sama tíma slasast 45.000 manns við að iðka dans og 56.000 manns við að spila golf. Þrettán sinnum fleiri Bandaríkjamenn slasa sig ár hvert á stólum en á keðjusögum. Í Bretlandi slasast tvöfalt fleiri á eyrnapinnum en á rakvélablöðum. Tölur frá sama landi sýna að fleiri slasa sig á skrúfjárnum en nokkurn tímann á logsuðutækjum, borvélum, öxum, keðjusögum eða hjólsögum. Árlega deyja um 200 Bandaríkjamenn við að keyra á dádýr á meðan þess er ekki eitt dæmi í sögu landsins að skaðræðisskepnan úlfur hafi orðið manni að bana. Og í heiminum deyja árlega margfalt fleiri af völdum leikfangabangsa en raunverulegra bjarndýra.
Auðvitað er þessi brenglaða skynjun á hættu nauðsynlegt sjálfsvarnarviðbragð. Það er ekkert líf að ganga um í hnút af áhyggjum yfir öllu sem við höfum raunverulega ástæðu til að óttast, að þora ekki að taka til hendinni eða eiga sér tómstundagaman af ótta við að fara sér að voða, að þora ekki yfir götu af ótta við að verða fyrir bíl, að þora ekki út á meðal ókunnugra af ótta við að verða fyrir ofbeldi, að þora jafnvel ekki að mynda tilfinningatengsl við aðrar manneskjur af ótta við að vera særður.
Hins vegar virðumst við hafa meðfædda þörf fyrir ótta og þess vegna finnum við okkur eitthvað nógu ólíklegt til að óttast. Líf nútímamannsins væri undirlagt af angist ef hann óttaðist bifreiðar en hins vegar flýgur hann akkúrat nógu sjaldan til að geta óttast það og fengið sinn nauðsynlega skammt af skelfingu með reglulegu millibili án þess að lífið allt verði gjörsamlega óbærilegt. Það væri erfitt að miða allt sitt líf við að komast aldrei í tæri við leikfangabangsa, en það er auðvelt að halda sig í hæfilegri fjarlægð frá raunverulegum bjarndýrum, rétt eins og það er auðveldara að forðast keðjusagir en stóla.
Og ef maður er nikótínifíkill er miklu auðveldara og þægilegra að óttast bómullina en blásýruna.
(pistill fluttur á Rás 1 2. september síðastliðinn)

Read Full Post »

Mig langar til að deila með ykkur uppgötvun sem ég er tiltölulega nýbúinn að gera og mér finnst alveg stórmerkileg. Ég geri mér grein fyrir því að þessi uppgötvun á eftir að verða umdeild, enda gengur hún þvert á viðteknar skoðanir á viðfangsefninu og gæti valdið uppþoti meðal þeirra fjölmörgu sem helgað hafa líf sitt því að vera öndverðrar skoðunar, hafa jafnvel hagað lífi sínu gagngert þannig að það sanni hið gagnstæða. Þessi merka uppgötvun er á þessa leið: Lífið er auðvelt.
Já, ég veit að þetta hljómar eins og hroki og sjálfumgleði. Einhverjir kunna að hugsa sem svo: „Það má vera að þitt líf sé auðvelt, en þú ættir nú að fara varlega í svona alhæfingar, vinur minn. Þú veist sko ekki hvernig það er að vera ég.“ Því er rétt að ég útskýri þetta betur. Lífið er auðvitað ekkert auðvelt ef maður vill ekki hafa það þannig. Ef maður gengur um hokinn af þeirri sannfæringu að lífið sé ein þrautaganga um dimman táradal þá bregst það auðvitað ekki, þá munu eymd og erfiðleikar blasa við manni hvert sem litið er. Hvert verk sem þarf að vinna verður auðvitað mun erfiðara ef maður gengur til þess með því hugarfari að þetta verði nú ljóti þrældómurinn sem ósanngjarnt sé af lífinu að leggja á mann. Það er því kannski rétt að bæta aðeins við fullyrðinguna svo hún verði ekki misskilin. Lífið er auðvelt þegar maður hættir að gera sér það erfitt.
Á Skjá einum er um þessar mundir verið að sýna þætti sem heita Worst Case Scenario, sem útleggja mætti sem „Það versta sem getur gerst“. Þessi þáttur er sérhannaður fyrir vænisjúka ameríkana og gengur út á að leiðbeina fólki um það hvernig það getur bjargað lífi sínu þegar allt fer í hund og kött. Þarna er fólki meðal annars kennt að henda sér út úr bifreið á ferð, að bregðast rétt við því þegar brjálaður bílstjóri reynir að þvinga það út af veginum og hvað það á að gera ef bremsurnar bila þegar það er einmitt á fleygiferð niður í móti eftir þröngum og kræklóttum vegarslóða. Sjálfsagt eru þetta allt þarfar og góðar upplýsingar og gott að búa að þessari þekkingu þegar maður lendir í þessum aðstæðum. En þegar líf manns er orðið eitt Worst Case Scenario ætti maður kannski að hugsa sinn gang aðeins. Við megum ekki gleyma því að líkurnar á því að maður lendi í þessum kringumstæðum eru hverfandi. Og þegar maður getur ekki farið í bíltúr án þess að vera ávallt viðbúinn því einhver reyni að þvinga mann út af veginum, bremsurnar hætti að virka á lífshættulegum stað og maður verði að vera tilbúinn til að fleygja sér út úr bílnum á ferð … þá er nú ánægjan af sunnudagsbíltúrnum orðin ansi lítil, ekki satt?
Það er nefnilega ekki það sama að vera viðbúinn hinu versta og að búast stöðugt við hinu versta. Það fyndna er að þegar í harðbakkann slær þá gerir það mann ekkert hæfari til að bregðast við að hafa verið í keng árum saman af áhyggjum yfir því að svo bregðist krosstré sem önnur og allt kunni nú enn að fara á versta veg. Eiginlega þvert á móti. Þeim sem helgað hefur líf sitt og vilja því að það sé kvalræði að vera til og bara tímaspursmál hvenær allt fari í kaldakol fellur allur ketill í eld þegar út af ber, þarna fékk hann kærkomna staðfestingu á því að hans versti ótti hafi verið á rökum reistur og það sé ekki til neins að ætla að stríða gegn beiskum forlögunum, á meðan sá sem er sannfærður um að lífið sé auðvelt áttar sig á því að þetta hefði nú getað farið miklu verr og það hljóti nú að vera hægt að kippa þessu í liðinn.
Þetta er ekki bara eitthvað innihaldslaust hamingjuþrugl í mér, ef þið haldið það. Nei, vísindalegar rannsóknir á heppni hafa leitt í ljós að heppið fólk er í raun ekkert heppnara en annað fólk. Það sem heppið fólk á meðal annars sameiginlegt er að það sér tækifæri þar sem aðrir sjá vesen og að það væntir góðs af lífinu og sú lífssýn skyggir á það sem aflaga fer, því auðvitað sleppur enginn alveg við óhöpp. Ennfremur treystir heppið fólk öðru fólki og er reiðubúið að taka áhættu. Eitt af því sem gerir lífið erfitt, eða öllu heldur: sem maður gerir líf sitt erfitt með, er nefnilega ótti við það hvað aðrir halda um mann. Þessar áhyggjur þjaka heppið fólk í minna mæli en ógæfumenn.
Það er gömul og góð speki að maður myndi hafa miklu minni áhyggjur af því hvað aðrir hugsa um mann ef maður gerði sér grein fyrir því hvað þeir gera það sjaldan. Það er nefnilega í raun alveg dæmalaus frekja að vera að gera sér í hugarlund hvað aðrir halda um mann, að ætlast til þess af öðru fólki að það sé að eyða tíma sínum og orku í að hafa á manni skoðun. Ennfremur er það hrein og bein mannfyrirlitning að ganga alltaf út frá því að fólk haldi hið versta um mann, þar með er maður ekki einasta svo sjálfhverfur að maður sé að gera öðru fólki upp áhuga á manni, heldur er maður aukinheldur að ætla því mannvonsku og illgirni. Eða svo ég vitni í þekkta dæmisögu þá er auðvitað erfitt að fá lánaðan tjakk ef það fyrsta sem maður segir við alla sem á annað borð gætu lánað manni tjakk er: „Eigðu þinn helvítis tjakk sjálfur!“
Nei, lífið er auðvelt. Og það yndislegasta við þessa fullyrðingu er að eftir því sem maður er sannfærðari um að hún sé sönn, þeim mun réttara hefur maður fyrir sér.
(pistill fluttur á Rás 1 26. ágúst síðastliðinn)

Read Full Post »

Framlag mitt til læknisfræðinnar er ekki neitt. Ég hef ekki fundið upp svo mikið sem plástur, hvað þá einhver lyf eða læknismeðferðir sem gert hafa líf einhverra bærilegra. Að ég hafi uppgötvað orsakir einhverra kvilla sem síðan hafi orðið til þess að hægt væri að lina þjáningar þeirra sem af þeim þjást er af og frá. Aðkoma mín að heilbrigðiskerfinu hefur alfarið einskorðast við hlutverk skjólstæðingsins og ekkert bendir til þess að á því verði breyting í þessu lífi.
Sama gildir um aðrar tækniframfarir, ég get ekki þakkað sjálfum mér neitt af þeim. Þar sem ég sit hér við tölvuna mína og sötra espressó í morgunsárið verð ég að játa að inniviðir bæði tölvunnar minnar og espressóvélarinnar eru mér jafnmikil ráðgáta og að eina ástæðan fyrir því að ég nýt góðs af þessari tækni er sú að hvort tveggja fæst úti í búð ásamt leiðbeiningum um notkun þessara tækja.
Það er með öðrum orðum ekki vegna neinna verðleika sjálfs mín sem ég nýt þeirra lífsgæða sem ég bý við heldur get ég einvörðungu þakkað það því að vera 21. aldar Íslendingur og satt best að segja rekur mig ekki minni til þess að það hafi verið upplýst ákvörðun hjá mér. Af þessu dreg ég í fyrsta lagi þá ályktun að ef ég hefði fæðst í árdaga mannkynsins hefði það sennilega ekki verið ég sem fann upp hjólið heldur einhver sem í dag er að finna upp plástur, tölvur eða espressóvélar og í öðru lagi að ástæða þess að ég fæddist ekki í árdaga mannkynsins heldur fyrir rétt rúmum fjörutíu árum hér uppi á Íslandi sé það sem á góðri íslensku er kallað hundaheppni.
Það má því að mínu mati færa gild rök fyrir því að það sé ekkert annað en helber hroki og tilætlunarsemi í mér að líta á aðgang minn að plástrum, tölvum og espressóvélum, svo fátt eitt af því sem gerir líf mitt þægilegra sé nefnt, sem sjálfgefinn og að á mér væri á einhvern hátt svindlað eða ég sviptur einhverju sem ég ætti rétt á, hefði unnið mér inn fyrir og verðskuldaði væri þetta tekið af mér.
Því er ég að hafa orð á þessu að það fer stundum í taugarnar á mér hvað við Íslendingar getum bölsótast út af þeim lúxusvandamálum sem við glímum við hverju sinni. Á sama tíma og það er helsta baráttumál íslenskra kvenna að njóta launajafnréttis eru konur víða um heim að berjast fyrir því að njóta meiri réttinda en húsdýr. Á sama tíma og það er helsta baráttumál íslenskra homma og lesbía að fá að ættleiða börn eru hommar og lesbíur víða um heim að berjast fyrir því að fá að ganga laus og þegar verst lætur að eiga ekki yfir höfði sér dauðarefsingu fyrir kynhneigð sína. Á Íslandi gengur erfiðlega að fá starfsfólk á elliheimili á sama tíma og víða um heim væri erfitt að fá vistmenn á elliheimili, væru þau yfirhöfuð til, vegna þess að meðalævilíkur fólks réttlæta einfaldlega ekki tilvist slíkra stofnana. Á Íslandi höfum við áhyggjur af offitu meðal barna á sama tíma og tugþúsundir barna deyja úr hungri annars staðar á hnettinum dag hvern. Á Íslandi þurfa þeir sem stjórnvöldum stafar ógn af að óttast um starfsframa sinn og atvinnuöryggi á sama tíma og þeir sem eru stjórnvöldum erfiður ljár í þúfu víða um heim hafa ástæðu til að óttast, ekki bara um líf sitt og limi heldur einnig ástvina sinna. Á Íslandi höfum við áhyggjur af nokkrum tugum vegalausra ungmenna sem leiðst hafa á glapstigu og eru á götunni á sama tíma og börn fæðast og eru alin upp á götunni í erlendum stórborgum þar sem stjórnvöld hafa gripið til þess ráðs að gera út vopnaðar sveitir manna til að útrýma þeim eins og um rottuplágu væri að ræða.
Nú má ekki skilja þessi orð mín sem svo að ég sé að gera lítið úr þessum vandamálum og halda því fram að allt sé í lukkunnar velstandi hér á Fróni. Mér dettur ekki í hug að gefa annað í skyn en að víða sé pottur brotinn hér á landi og margt megi betur fara. Auðvitað er það hið versta mál að konur eigi erfiðara uppdráttar í atvinnulífinu en karlar, að samkynhneigðir njóti ekki sömu réttinda og gagnkynhneigðir á öllum sviðum, að Íslendingar éti sér til óbóta frá blautu barnsbeini og forkastanlegt að stjórnvöld skuli með skjalafölsunum, kúgunum og atvinnurógi keyra í gegn stórkostleg, óafturkræf umhverfisspjöll þvert á landslög og allt almennt siðferði svo ekki sé minnst á þá skelfilegu ógn sem æsku landsins stafar af eiturlyfjavandanum. En ég held samt að við ættum öðru hverju að bera okkur saman við blákaldan raunveruleikann eins og hann blasir við öllum þorra þeirra manneskja sem við deilum reikistjörnunni með en ekki bara einhverja útópíska draumsýn sem hvergi er til nema í bókum og stefnuskrám stjórnmálaflokka.
Ef við gerðum það myndum við nefnilega uppgötva tilfinningu sem er stórkostlega vanrækt en er í senn falleg, göfgandi og bráðholl fyrir sálina og magasýrurnar. Þessi tilfinning nefnist þakklæti.
Íslenskar konur eru ekki að berjast fyrir því að fá launaumslög heldur þykkari launaumslög. Íslenskir stjórnmálamenn eru hreinir götustrákar miðað við þau siðblindu varmenni sem ráða ríkjum víða annars staðar. Við höfum margt til að vera þakklát fyrir, ekki bara tölvur og espressóvélar.
Það væri líka að mínu mati sjálfsögð tillitsemi við þá, sem víða um heim eru að hætta lífi sínu í baráttu fyrir mannréttindum, sem við Íslendingar erum farnir að líta á sem jafnsjálfsögð og súrefnið sem við öndum að okkur og tökum ekki eftir frekar en súrefninu sem við öndum að okkur, að eyða þó ekki væri nema broti af þeim tíma, sem við eyðum í gremju yfir því sem okkur vantar, í þakklæti fyrir það sem við höfum.
(pistill fluttur á Rás 1 19. ágúst síðastliðinn)

Read Full Post »

Ég á það til að vorkenna sjálfum mér alveg óskaplega mikið. Stundum finnst mér það hreint ekki enleikið hvað forlögin hafa leikið mig grátt og hvað ég verðskulda að staða mín í lífinu sé miklu betri en hún er. Einkum á ég það til að láta hjúskaparstöðu mína valda mér eymd og fá það á tilfinninguna að væri hún skárri myndu öll mín vandamál einhvern veginn leysast af sjálfu sér á svipstundu, að ef ég aðeins gæti komið mér upp ungri, fallegri og hæfileikaríkri kærustu sem sæi ekki sólina fyrir mér þá færi lukkan kannski loksins að brosa við mér og hjól örlaganna að snúast mér í hag. En svo horfi ég á Newlyweds.
Fyrir þá sem ekki vita það er Newlyweds sjónvarpsþáttur á Sirkus, svokallaður rauveruleikasjónvarpsþáttur þar sem segir frá hveitibrauðsdögum hjónakornanna Jessicu Simpson og Nicks Lachleys en þau eru ungt tónlistarfólk í Bandaríkjunum. Nick þessi kemur nokkuð vel fyrir, hann virðist að flestu leyti vera ósköp venjulegur strákur, ekkert ofboðslega djúpur, svolítið massaðari en gengur og gerist og auk þess syngur hann eins og engill og er efnilegur upptökustjóri og útsetjari. Jessica eiginkona hans er vissulega ung, falleg og hæfileikarík, en þar með er eiginlega allt það jákvæða sem hægt er að segja um hana upp talið. Hún er í raun holdgervingur kattarins í sekknum.
Jessicu þessari líður svo illa í sínu eigin skinni að hverja mínútu sem hún nýtur ekki athygli eiginmanns síns óskiptrar líður henni eins og hún sé að hverfa. Hæfileikar hennar til mannlegra samskipta eru í stuttu máli sagt minni en engir og aðeins í því fólgnir að sjúga athygli og orku úr öllum nærstöddum. Í þessum þáttum hef ég meðal annars séð hana fara á límingunum yfir því að Nick greyið færði einhverjar mublur til á heimilinu, eins og ungra, framkvæmdasamra manna er háttur. Mublurnur voru hins vegar ekki eins og hún vildi hafa þær, án þess þó að hún gæti sagt neitt um það hvernig hún vildi hafa þær því hún væri jú ekki innanhússarkítekt. Jessica getur ekki farið út í búð og keypt sér bikíní án þess að uppgötva skömmu síðar að hún borgaði fyrir það tæplega þúsund bandaríkjadali og hringja í kærastann sinn í vinnuna, kjökrandi yfir því að hún hafi ekki vit á að líta á verðmiða, og eyðileggja fyrir honum daginn líka. Í einum þætti var verið að gera myndband við eitt laga Nicks og Jessica mætti á staðinn og eipaði yfir því að dansararnir í því ættu í raun og veru að snerta manninn hennar. Hún linnti ekki látum fyrr en búið var að breyta dansatriðinu og fór heim ánægð með sjálfa sig. Satt best að segja er ég farinn að bíða spenntur eftir því hvaða tittilingaskítur lætur heim Jessicu hrynja í næstu viku.
Þessir þættir hafa fært mér heim sanninn um það að maður skyldi fara varlega í að óska sér ungrar, fallegrar og hæfileikaríkrar kærustu sem sér ekki sólina fyrir manni. Það eitt er greinilega nóg til að gera líf manns að hreinu helvíti á jörð.
Jú, jú. Auðvitað gæti það verið gaman að því tilskyldu að maður væri heppnari en Nick Lachley og hún væri andlega heilbrigð. En maður verður þá líka að vera með það á hreinu til hvers maður vill hana. Ekki til að lappa upp á skaddaða sjálfsmynd eða af því að maður telur sjálfum sér trú um að þannig leysist öll manns vandamál. Slíkt er fyrirfram dæmt til að mistakast.
Ég á það nefnilega til að gleyma því að ég hef átt ungar, fallegar og hæfileikaríkar kærustur sem sáu ekki sólina fyrir mér. Þessar stúlkur eiga fátt sameiginlegt, en þó allar það að vera ekki kærusturnar mínar lengur. Með þeim átti ég dýrðlegar stundir, sem ég sé svo sannarlega ekki eftir, þar sem mér tókst jafnvel þegar best lét að gleyma öllum mínum vandamálum um stundarsakir. En þær leystu þau ekki. Ég er kannski fyrst núna að átta mig á því að ég verð að nota aðrar aðferðir til þess. Það er auðvitað ekkert annað en geðveiki að gera sömu tilraunina aftur og aftur og reikna alltaf með nýrri niðurstöðu. Fyrir utan það hvað það er ósanngjarnt að leggja það á aðra manneskju af holdi og blóði að gera hana að lausn allra sinna vandmála. Enginn rís undir slíku. Og ef kærastan skyldi nú taka upp á því að vilja hætta að vera kærastan manns þá situr maður eftir með allt það ósnert sem maður var að flýja í faðm hennar til að byrja með.
Það er hins vegar ekki geðveiki að læra af reynslunni. Þess vegna reyni ég núorðið í hvert sinn sem ég stend mig að því að vorkenna sjálfum mér vegna bágrar hjúskaparstöðu minnar að muna að það er ekki það sem maður fær sem gerir mann hamingjusaman og að það er ekki það sem maður missir sem gerir mann óhamingjusaman. Það sem ýmist gerir mann hamingjusaman eða óhamingjusaman er það hvernig maður fer með það sem maður hefur.
Og ég treysti því að því betur sem maður fer með það sem maður hefur, þeim mun meira muni manni hlotnast.
(pistill fluttur á Rás 1 12. ágúst síðastliðinn)

Read Full Post »

Mig langar að byrja á því að biðja ykkur afsökunar á því að í dag fáið þið ekki alvörupistil frá mér heldur meira einhvers konar platpistil. Ég veit að þið eruð alvöru hlustendur sem verðskuldið alvörupistil, en ég neyðist því miður til að svíkja ykkur um það í dag, vegna þess að ég heyrði það í fréttum í vikunni að ég væri ekki á alvörukaupi við að skrifa og flytja þessa pistla og mér finnst eðilegt að fyrir platkaup sé skilað platvinnu. Reyndar var það mér ákveðinn léttir að heyra þetta með alvörukaupið af því að mér fannst það útskýra svo margt fyrir mér, til dæmis þjónustustigið í hinum og þessum verslunum sem ég hef átt viðskipti við að undanförnu. Það er auðvitað ekki hægt að ætlast til þess að maður fái alvöruþjónustu hjá fólki sem er á platkaupi. Hvað um það. Hef ég þá lesturinn – ef mig skyldi kalla.
Ég er mikill aðdáandi stjörnuspáa. Ekki svo að skilja að ég taki eitthvað mark á þeim, frekar en við steingeiturnar almennt, en engu að síður geri ég mér alltaf far um að lesa þær, þótt ekki sé nema til að hneykslast með sjálfum mér á því að virðulegir fjölmiðlar skuli voga sér að koma fram við mig, sem lesanda, sem slíkan fæðingarhálfvita að ég láti telja mér trú um að dagurinn sem er í vændum muni verða keimlíkur, ef ekki alveg eins, hjá okkur öllum sem fædd erum þessar vikur sitt hvorum megin við áramótin og allt öðruvísi en hjá þeim sem fæddir eru á öðrum tímum ársins. Mér finnst það einhvern veginn of augljóst til að hafa orð á því að sennilega eru háralitur og skóstærð líklegri til að hafa áhrif á það hvernig dagurinn verður hjá manni heldur en afmælisdagurinn manns (nema náttúrulega á afmælisdaginn sjálfan) og í rauninni óskiljanlegt að í öllu nýaldarruglinu sem dunið hefur á manni, einkum hér fyrr á árum, skyldi engum hafa dottið í hug að reyna að hagnast á þekkingu sinni á því hvernig dagurinn yrði hjá ljósskolhærðu fólki eða þeim sem nota skóstærð 43, einkum ef haft er í huga hve margir hafa reynt að ráðskast með líf manns og skilgreina persónuleika manns út frá öðru sem jafnólíklegt er að hafi nokkur áhrif á nokkurn skapaðan hlut, s. s. feng shui, talnaspeki, kínverskri stjörnuspeki, augnlit, blóðflokki og líkamsgerð, svo fátt eitt sé nefnt.
Hvað um það. Nú á mánudaginn las ég stjörnuspána mína í Blaðinu (með stóru Béi, svo það fari nú ekki á milli mála um hvaða blað ég er að tala) og hún hófst á þessum orðum: „Þú ert með báðar fæturnar á jörðinni.“ Þetta þótti mér merkilegt. Ég vissi ekki einu sinni að ég ætti fóttur, hvað þá tvær fætur. Reyndar vissi ég ekki einu sinni hvað fóttir var og þar sem ég fann orðið ekki í neinni orðabók datt mér fyrst í hug að hér væri um prentvillu að ræða og þarna ætti að standa „báðar dæturnar“ (F og D eru einmitt hlið við hlið á lyklaborðum flestra ritvéla) en dætur á ég einmitt tvær og þótti gott að heyra að ég væri með þær báðar á jörðinni, þótt ég verði nú reyndar að viðurkenna að það hafði ekki hvarflað að mér að ég gæti verið með þær einhvers staðar annars staðar. Önnur þeirra er að vísu á interrail-ferðalagi um Evrópu um þessar mundir, en síðast þegar ég vissi einskorðuðust slíkar ferðir við yfirborð reikistjörnunnar og ég hafði nú ekkert miklar áhyggjur af því að hún væri mér óafvitandi komin á mála hjá evrópsku geimferðastofnuninni, svo ég segi nú bara alveg satt og rétt frá.
En þá rann upp fyrir mér ljós. Ég hafði, eins og mér er tamt, verið að flækja hlutina fyrir mér. Málið var auðvitað miklu einfaldara, málfræðilega séð. „Fæturnar“ er auðvitað ekki fleirtala orðsins „fóttir“ heldur orðsins „fæta“ og samkvæmt orðabókum merkir sögnin að fæta að glíma eða berjast. Nafnorðið fæta hlýtur þarafleiðandi að vera glíma eða barátta. Ég er með öðrum orðum með báðar glímurnar á jörðinni. Þarna opnuðust fyrir mér gáttir dýpri skilnings á lífinu og tilverunni. Barátta mín, bæði fyrir veraldlegum og andlegum verðmætum, er háð hér á jörðinni. Allt sem ég þarf til að lifa fullnægjandi lífi, jafnt andlega sem líkamlega, er hér allt í kring um mig. Ég þarf ekki að leita langt yfir skammt, það sem líkaminn þarf sér til viðurværis er í næstu búð og það sem sálin þarfnast til að halda heilsu er ekki einhver fjarlægur guð úti í blánum heldur er hann hér mitt á meðal okkar, hvar sem tveir eða þrír eru samankomnir í nafni hans. Báðar fæturnar eru á jörðinni
Það sem ég skil samt ekki er af hverju stjörnuspekingur Blaðsins þurfti að flækja þetta svona. Einna helst er ég á því að hann sé ekki á alvörukaupi, frekar en svo margir Íslendingar, og þar sem allar stjörnuspár eru eðli sínu samkvæmt bara plat, hafi hann ekki aðra leið til að réttlæta kjör sín en þá að hafa hana á plat-íslensku.
Mig langar samt að þakka honum fyrir að hafa sett þessi einföldu sannindi fram á þennan kryptíska hátt, því ekki er einasta að þetta hafi orðið til þess að auka orðaforða minn, heldur gaf þetta mér jafnframt tilefni til mjög flókinna og skemmtilegra vangaveltna við eldhúsborðið heima hjá mér, þar sem ég sat og pældi í þessu með hönd undir kinn. Gott ef ég var ekki fyrir rest hreinlega kominn með báða höndana undir kinn.
(pistill fluttur á Rás1 5. ágúst síðastliðinn)

Read Full Post »

Á undanförnum árum hefur glæný tegund sjónvarpsþátta skotið upp kollinum hérlendis sem víðar. Hér á ég við svokallað raunveruleikasjónvarp. Sjálfur er ég ekki mikill aðdáendi þessa sjónvarpsefnis, en ég er engu að síður þakklátur fyrir þessa þróun vegna þess að fyrir mér hefur hún varpað nýju ljósi á hugtakið raunveruleiki. Ég hélt nefnilega lengi vel að raunveruleikinn væri nokkuð klipptur og skorinn, hann væri aðeins einn og að annað hvort væru hlutir raunverulegir eða ekki. Í dag geri ég mér hins vegar grein fyrir því að hugtakið er miklu loðnara og að það sem aðrir upplifa sem raunveruleika á kannski ekkert skylt við það hvernig minn raunveruleiki er frá degi til dags.
Ég er miklu meira fyrir vandað, leikið sjónvarpsefni. Einkum er ég hrifinn af Star Trek. Ég myndi ekki ganga svo langt að segja að ég væri aðdáandi, eða svokallaður „Trekkie“, en mér finnst þessir þættir yfirleitt skemmtileg ævintýri með jákvæðan boðskap. Það fer þess vegna dálítið í taugarnar á mér, þegar ég ræði þennan áhuga minn á Star Trek við fólk, hve lágt þessir þættir eru almennt skrifaðir sem sjónvarpsefni hjá öllum þorra manna. Fólk virðist einkum horfa á ytra útlit þáttanna og neita að taka boðskap þeirra alvarlega vegna þess hve óraunverulegar geimverurnar eru. Ég vil leyfa mér að vera á öðru máli. Ég held að sú staðreynd að geimverurnar í Star Trek eru einmitt raunverulegar en ekki tölvuteiknaðar geri það að verkum að fólk tekur þær ekki alvarlega. Nú má vel vera að raunverulegar geimverur líkist hvorki Vúlkönum né Klingonum, en mér vitanlega veit enginn lifandi maður hvernig geimverur líta út í raun og veru, þannig að mér fyndist eðlilegt að leyfa geimverunum í Star Trek að njóta vafans að minnsta kosti þangað til mannkynið uppgötvar eitthvað sem raunverulega kollvarpar þessum hugmyndum. Geimverurnar í Star Trek eru nefnilega ekki óraunverulegar, þær eru bara ekki alveg sams konar hugarburður og allur annar hugarburður um geimverur sem sem haldið hefur verið að okkur til þessa.
Þegar upp er staðið eru geimverurnar í Star Trek aðeins hverjar aðrar framandi vitsmunaverur, þótt þær líti ekki eins út og þær framandi vitsmunaverur sem hver maður þarf að eiga samskipti við dags daglega og kallaðar eru annað fólk. Boðskapur þáttanna er yfirleitt sá að með umburðarlyndi og hugrekki sé hægt að sigrast á ótta, hroka og hleypidómum sem aðeins valda angist og tjóni, bæði þeim sem haldnir eru þessum kvillum og þeim sem þeir beinast að. Það er ekkert óraunverulegt við það. Þvert á móti vil ég fullyrða að þessi boðskapur sé áþreifanlegur raunveruleiki, bæði í mínu lífi og fjölda annarra, og mun nær þeim raunveruleika sem ég þekki heldur en það sem fyrir augu ber í meintum raunveruleikaþáttum eins og Survivor eða Newlyweds.
Reyndar vil ég ganga svo langt að segja að í Star Trek sé raunveruleikinn, eins og hann birtist mér, skrumskældur og afbakaður í mun minni mæli en í þeim vinsælu og virtu leiknu sjónvarpsþáttum Staupasteini, eða Cheers upp á ensku. Áður en ég held áfram vil ég taka fram að mér finnst þættirnir um Staupastein frábærir, þeir eru fyndnir og skemmtilegir, vel skrifaðir og persónusköpunin hreint afbragð. Ég er ekki að gagnrýna þessa þætti. Hins vegar get ég ekki stillt mig um að benda á að þeir eiga ekkert skylt við raunveruleikann.
Sjálfur hef ég verið þaulsætinn á börum og þykist vita nokkuð vel hvernig lífið gengur fyrir sig á þannig stöðum. Og það get ég fullyrt að hefði ég einhvern tímann álpast inn á barinn Staupastein og ætlað að sitja þar að sumbli hefði ég látið mig hverfa eftir tvo þrjá bjóra og ekki látið sjá mig þar aftur – sama hve skemmtilegur félagsskapurinn hefði verið. Nú geri ég mér fulla grein fyrir því að Sam Malone, sá sem á og rekur barinn, á að vera óvirkur alkóhólisti en mér finnst það samt engin afsökun fyrir því að servera gestum það piss sem hann greinilega gerir og vogar sér að kalla bjór. Piss, segi ég, því þarna sitja menn og þamba þessar veigar, daginn út og inn, og aldrei sér vín á nokkrum manni. Minnist kannski einhver þess að í Staupasteini hafi einhver farið að drafa og orðið leiðinlegur, einhver dottið um stól eða borð, einhver farið að æpa samhengislaust rugl út í bláinn og farið að angra aðra gesti, einhver hætt að halda þræði, sagt sömu söguna þrisvar sinnum eða jafnvel sofnað fram á barborðið? Minnist þess einhver að þjónustustúlkurnar hafi orðið fyrir ósmekklegum kynferðislegum aðdróttunum ef ekki beinlínis líkamlegu áreiti, að barþjónarnir hafi orðið fyrir hótunum, að þurft hafi að henda einhverjum út eða jafnvel að slagsmál hafi brotist út? Allt er þetta daglegt brauð á öllum almennilegum börum, börum þar sem áfengi er haft um hönd. Ef taka ætti Staupastein trúanlegan er því alveg ljóst að þar er verið féfletta viðskiptavinina, það er verið að selja þeim eitthvað allt annað en bjór – eins og hann er í raunveruleikanum – og slíkur bar ætti einfaldlega enga fastakúnna. Menn sem mæta daglega á barinn, svona eins og Norm og Cliff, þeir eru ekki komnir þangað út af félagsskapnum heldur bjórnum. Með öðrum orðum: Geimverurnar í Star Trek gefa mun réttari mynd af framandi vitsmunaverum heldur en fastakúnnarnir á Staupasteini gefa af drykkjumönnum.
Raunveruleikinn er nefnilega ekki allur þar sem hann er séður. Það er hægt að gera raunveruleikann svo lygilegan að við afskrifum hann umhugsunarlaust og lygina svo raunverulega að við gleypum hana hráa.
(pistill fluttur Rás1 29. júlí síðastliðinn)

Read Full Post »

Ég gerði æðruleysi að umtalsefni hérna fyrir skömmu og mig langar, ef ég má að fá að höggva aðeins í sama knérunn í dag. Það er nefnilega einu sinni svo að nú er ein mesta ferðahelgi ársins í uppsiglingu og umferðin hefur einhvern veginn þá náttúru að vera stanslaust skyndipróf í æðruleysi, jafnvel á venjulegum dögum, hvað þá um mestu ferðahelgi ársins – ég tala nú ekki um ef vörubílstjórar gera alvöru úr þeirri hótun sinni að valda umferðartöfum.
Það er ekki svo ýkja langt síðan ég var sannfærður um að í Reykjavík væru starfandi fjölmenn samtök áhugafólks um að gera mér lífið leitt í umferðinni með því að standa með reglulegu millibili fyrir því sem ég kallaði „Þvælast-fyrir-Davíð-Þór-dagurinn“. Mér fannst hreinlega ekki einleikið hvað aðrir bílstjórar virtust stundum leggja sig í mikla framkróka við að tefja för mína um götur borgarinnar, einkum þá daga sem mikið var að gera hjá mér og þá alveg sérstaklega ef ég hafði í þokkabót asnast til að vera fullseinn af stað að sinna erindum mínum. Það gat að mínu mati ekki farið á milli mála að þarna væri um þrælskipulagt samsæri að ræða, einhvers staðar væru höfuðstöðvar þar sem aðalillmennið væri í stöðugu símasambandi við fjölda bílstjóra, fylgdist með ferðum mínum og gæfi skipanir á borð við: „Hann ætlar að beygja inn Lönguhlíðina, bílar 93 – 111, strax inn á Lönguhlíð, munið að aka löturhægt hlið við hlið. Bílar 55 – 73, stillið upp öngþveitinu við gatnamótin á Skipholtinu.“
Óþarfi er að taka fram að þeir sem stjórnuðu umferðarljósunum í borginni voru þátttakendur í samsærinu.
Ég er tiltölulega nýfarinn að gera mér grein fyrir því að sennilega var þetta hugarburður, að sennilega hefðu allar þessar hræddu konur á allt of stóru jeppunum sínum og allir aldurhnignu herramennirnir með hattana á eldgömlu Skódunum sínum margt þarfara við líf sitt að gera en að eyðileggja mitt sér til skemmtunar og að umferðarljós borgarinnar væru sennilega ekki stillt á að verða rauð um leið og staðsetningartækið sem laumað hafði verið í bílinn minn án minnar vitundar nálgaðist þau. Það var talsverður léttir fyrir mig í því fólginn að skilja að „Þvælast-fyrir-Davíð-Þór-dagurinn“ var hvergi haldinn hátíðlegur nema í bílnum hjá mér. Í bílnum á undan mér var „Þvælast-fyrir-Jóni-dagurinn“ og í bílnum á eftir mér var „Þvælast-fyrir-Gunnu-dagurinn.“ Ég skal ekki draga fjöður yfir það að um leið voru ákveðin vonbrigði í því fólgin að láta sér loksins skiljast að maður væri alls ekki nógu merkilegur pappír til þess að tugir, ef ekki hundruð, Reykvíkinga tæku sig til og helguðu líf sitt og vilja því einu að hrekkja mig, að lífið væri ekki brandari á minn kostnað – að sennilega kæmi ég ekki einu sinni við sögu í brandaranum og að þeim sem sagði brandarann stæði líklega hjartanlega á sama um það hvort mér þætti hann fyndinn eða ekki eða hvort ég yfirhöfuð fattaði hann.
En eins og þessi uppgötvun var mikill léttir fyrir mig kemst hann þó varla í hálfkvisti við þann létti sem það var fyrir farþega mína að ég skildi loksins átta mig á þessu. Andrúmsloftið í bifreiðinni lagaðist samstundis til mikilla muna og í stað þess að það eina sem ég hefði til málanna að leggja væri að setja út á aksturslag annarra og að býsnast yfir því að kerfisfræðingarnir sem stilltu umferðarljósin hefðu líklega aldrei ekið bíl um Reykjavík á háannatíma og skildu því ekki eðlilegt umferðarflæði um helstu stofnæðar gatnakerfisins gat ég farið að ræða um daginn og veginn, hvernig hefði verið í skólanum, hvað við ættum að hafa í kvöldmat og hvort við ættum að fara í bíó um helgina og á hvaða mynd. Þá sjaldan sem það gerðist að bílstjórinn á undan mér gaf ekki stefnuljós var ástæða þess ekki lengur sú að það var ég sem var á eftir honum heldur sú að hann var bara ekki betri bílstjóri en þetta, greyið, og væri yfirhöfuð minnst á það að honum hefði láðst að sýna mér þá eðlilegu tillitsemi að gefa mér til kynna hvert hann stefndi var það gert í hálfkæringi en ekki heilagri vandlætingu yfir því að hann skyldi sýna mér, prívat og persónlega, þessa lítilsvirðingu. Ég fór jafnvel að gefa því séns að hugsanlega væri stefnuljósið hjá honum bilað án þess að hann væri búinn að átta sig á því.
Ástæða þess að ég er að deila þessu með ykkur er sú að ég vona að þið verðið sem flest fyrir þessari sömu andlegu reynslu og upplifið þann létti að skilja að það er engin persónuleg höfnun í því fólgin að þið skulið ekki vera leikstjórarnir í lífi allra í kringum ykkur. Bíltúrinn út á land verður miklu þægilegri ef þið hafið eftirfarandi þrjú atriði í huga.
1. Bílstjórinn á undan þér veit ekki einu sinni hvað þú heitir, hvað þá að það sé honum eitthvað sérstakt metnaðarmál að koma þér í sem mest uppnám með aksturslagi sínu.
2. Gremja þín í garð annarra bílstjóra hefur engin áhrif á aksturslag þeirra.
3. Þér í sjálfsvald sett hvort þú færð blæðandi magasár af því hvernig aðrir bera sig að í umferðinni eða hvort þú lætur andlegt sem líkamlegt heilbrigði sjálfs þín og andlega líðan farþega þinna njóta forgangs.
Að lokum vil ég óska landsmönnum öllum góðrar skemmtunar um verslunarmannahelgina og öryggis í umferðinni um leið og ég vona að sem fæstir drekki meira brennivín en þeir ráða við og að engum verði nauðgað.
(pistill fluttur á Rás 1 22. júlí síðastliðinn)

Read Full Post »

Older Posts »