Feeds:
Færslur
Athugasemdir

Archive for the ‘Pólitík’ Category

sacrifice-of-isaacLexía: Eftir þessa atburði reyndi Guð Abraham. Hann mælti til hans: „Abraham.“ Og hann svaraði: „Hér er ég.“ Hann sagði: „Tak þú son þinn, einkason þinn sem þú elskar, hann Ísak, og far þú til Móríalands og fórna honum sem brennifórn á því fjalli sem ég mun vísa þér á.“ Árla morguns söðlaði Abraham asna sinn, tók með sér tvo af sveinum sínum og Ísak son sinn, klauf við til brennifórnar, lagði síðan af stað og hélt til þess staðar sem Guð hafði sagt honum. Á þriðja degi hóf Abraham upp augu sín og sá staðinn álengdar. Hann sagði við sveina sína: „Bíðið hérna hjá asnanum en við drengurinn munum ganga þangað upp eftir til að biðjast fyrir og komum svo til ykkar aftur.“ Abraham tók nú brennifórnarviðinn og lagði Ísak syni sínum á herðar en eldinn og hnífinn tók hann sér í hönd. Og þeir gengu báðir saman. Þá sagði Ísak við Abraham föður sinn: „Faðir minn.“ Og hann svaraði: „Hér er ég, sonur minn.“ Ísak mælti: „Hér er eldurinn og viðurinn. En hvar er sauðurinn til brennifórnarinnar?“ Abraham svaraði: „Guð mun sjá sér fyrir sauð til brennifórnar, sonur minn.“ Og þeir gengu báðir saman. Nú komu þeir á staðinn sem Guð hafði talað um. Þar reisti Abraham altari, lagði viðinn á, batt Ísak son sinn og lagði hann á altarið ofan á viðinn. Þá tók Abraham hnífinn í hönd sér til þess að slátra syni sínum. En engill Drottins kallaði til hans af himni og mælti: „Abraham! Abraham!“ Og hann svaraði: „Hér er ég.“ Engillinn sagði: „Leggðu ekki hönd á sveininn og gerðu honum ekkert því að nú veit ég að þú óttast Guð. Þú hefur jafnvel ekki synjað mér um son þinn, einkason þinn.“ Þá hóf Abraham upp augu sín og sá hvar hrútur var fastur á hornunum í greinaþykkni. Fór hann þangað, tók hrútinn og fórnaði honum sem brennifórn í stað sonar síns. (1Mós 22.1-13)

Náð sé með ykkur og friður frá Guði föður og Drottni Jesú Kristi. Amen.

„Fórn“ er hugtak sem við veltum ekki oft fyrir okkur. En vitum hvað það þýðir.

Við fórnum einu og öðru … en alltaf fyrir eitthvað. Við þekkjum hugtakið úr skák. Ef maður fórnar manni þá fær maður eitthvað í staðinn sem gerir það þess virði. Annars er það ekki fórn heldur bara afleikur. Þannig er fórn í sjálfu sér kaup kaups sem maður græðir alltaf á.

Kannski er það þegar við fórnum tíma okkar einna merkilegast í þessu samhengi. Hvenær fórnum við tíma okkar og hvenær erum við bara að eyða honum? Finnst okkur ekki jafnvel æskilegra að eyða tíma okkar? Við eyðum honum í eitthvað sem okkur finnst gaman en þegar við fórnum honum þá erum við að gera eitthvað annað, eitthvað sem okkur langar ekki til að gera – en í þeim tilgangi að maður sjálfur eða einhver annar fái eitthvað í staðinn. Fórn felur nefnilega alltaf í sér tilgang. Maður er í raun alltaf að kaupa eitthvað með því sem maður fórnar.

Fórnarkúltúr

Við búum ekki við ríkan fórnarkúltur, öfugt við forfeður okkar sem voru uppi í fornöld. Þar var fórnin grundvallaratriði í allri trúariðkun og þar með gangi samfélagsins. Eðlilegur gangur náttúrunnar, framvinda lífsins og jafnvel tilvist veraldarinnar – allt öryggi tilverunnar – var keypt af guðunum með fórnum.

Abraham, fyrsti forfaðir gyðinga – eða það tímabil í forsögu gyðinga sem er persónugert í honum, tímabilið þegar segja má að saga gyðinga sem þjóðar byrji – er talinn hafa verið uppi á 18. öld fyrir Krist eða þar um bil, rúmum 2.500 árum áður en Íslandssagan hefst eða fyrir 3800 árum.

Þannig má segja að á vissan hátt sé vafasamt að tala um Abraham sem gyðing, í merkingunni „gyðingtrúar“. Hvernig iðkar maður trú sem enginn hefur iðkað áður? Ég tala nú ekki um í fornöld, þúsöldum áður en hugmyndin um trú sem eitthvað persónulegt en ekki samfélags- eða menningarlegt fyrirbæri leit dagsins ljós.

Enda eru flestir fræðimenn á því máli að trú Abrahams megi frekar lýsa sem „eins Guðs tilbeiðslu“ en eiginlegri eingyðistrú eins og hún er skilgreind í dag, „mónólatríu“ fremur en „mónóþeisma“ ef það útskýrir eitthvað. Í því felst að tilvist annarra guða er ekki beinlínis hafnað en átrúnaðurinn og tilbeiðslan er öll bundin einum ákveðnum Guði. Í tilfelli Abrahams var það sennilega kanverski háguðinn El.

Og hér kemur það sem vantar til að við skiljum söguna um sonarfórn Abrahams: Kanverski háguðinn El var tilbeðinn með frumburðarfórnum.

Barnafórnir

Barnafórnir tíðkuðust víða á þessu menningarsvæði í fornöld, voru nánast viðtekin venja, til dæmis í Fönikíu og víðar. Við fornleifauppgröft í fönísku borginni Karþagó í Norður-Afríku hafa til að mynda fundist leifar mörghundruð barna, sem tekin voru af lífi við fórnarathafnir til dýrðar gyðjunni Tanít og guðinum Baal-Hammon.

Það er auðvelt að lesa lexíu dagsins og fyllast viðbjóði og hryllingi og réttlátri andúð á Guði. Ef maður hefur enga þekkingu á menningarlegum bakgrunni og sögulegu samhengi textans birtist í honum andstyggilegur Guð sem pínir fólk og platar það til að halda að hann vilji að maður myrði börnin sín til að þóknast honum.

En fyrir Abraham var Guð ekki að biðja um neitt óvenjulegt. Hann var aðeins að biðja hann að fylgja reglunum, gera eins og alltaf var gert, alltaf hafði verið gert, gera eins og hinir. Tryggja öryggi sitt. Og Abraham sagði já.

En það er þá sem undrið gerist. Hið óvenjulega. Hið glænýja.

Guð afþakkar fórnina.

Og tilbeiðslan varð ekki söm upp frá því.

Sagan er á vissan hátt fæðingarfrásögn hins miskunnsama Guðs; Guðs sem hefur þóknun á miskunnsemi en ekki sláturfórnum og á guðsþekkingu fremur en brennifórnum, svo vitnað sé í spámanninn Hósea (Hós 6.6), Guðs sem setur siðferðið ofar ritúalinu, hve erfitt sem menn hafa síðan átt með að skilja það sl. 4000 ár.

Tímamót

Sagan er þannig allegoría sögð skv. bókmenntalegum frásagnarreglum ritunartíma síns. Hún segir söguna af þeim merku tímamótum í þróun trúarbragða gyðinga þegar frumburðafórnirnar voru aflagðar, skref sem flestar grannþjóðir Ísraelsmanna stigu ekki fyrr en mörgum öldum síðar, sumar ekki fyrr en árþúsundum síðar.

Enda sjást þess merki. Gamla testamentið segir fráleitt sögu þjóðar sem aldrei villist af leið. Hvað eftir annað þarf Guð, með munni spámanna sinna, að halda reiðilestra yfir þjóðinni og konungum hennar og hóta öllu illu ef ekki sé látið af tilbeiðslu annarra Guða.

Í þessum frásögnum birtist hefnigjarn og hörundsár Guð, öfundsjúkur og eigingjarn; hégómlegur Guð sem verður sármóðgaður og reiður ef fólk vogar sér að tilbiðja aðra guði en hann – ef maður gerir enga tilraun til að skilja sögulegan bakgrunn og menningarlegt samhengi textans. Það sem Guð er að gagnrýna er nefnilega sannarlega viðurstyggilegt.

Spámaðurinn Jeremía segir til dæmis á einum stað: „Júdamenn hafa gert það sem illt er í augum mínum, segir Drottinn. Þeir hafa reist viðurstyggilegar guðamyndir sínar í húsinu, sem kennt er við nafn mitt, til þess að saurga það.“

Og við getum sagt: „Vá, einn viðkvæmur. Hvernig væri að slaka aðeins á?“

En hvernig heldur Jeremía áfram? Hann bætir við: „Þeir hafa reist Tófet-fórnarhæðir í Hinnomssonardal til þess að brenna syni sína og dætur í eldi.“ (Jer 7.30-31).

Helvíti fórnanna

Orðið „tófet“ er haft um fórnarstað þar sem börnum var fórnað í eldi. „Hinnómssonardalur“ sem spámaðurinn Jeremía nefnir hét á hebresku „Gehenna“; orð sem Jesús Kristur notar ítrekað í Nýja testamentinu í merkingunni „helvíti“. Sú líking er ekki úr lausu lofti dregin.

Í fornöld var algengt að ríki tryggðu sér friðsamleg samskipti við voldugri grannríki með því að tileinka sér trúariðkun þeirra og þrátt fyrir gorgeirinn um Ísrael, sem víða má finna í Gamla testamentinu enda hlutar þess skrifaðir gagngert í pólitískum tilgangi, verður að segjast eins og er að Ísrael var aldrei voldugt ríki. Sagan sem Gamla testamentið segir er enda saga af ríki sem fyrst var að hluta til sigrað af Assýringum, síðan af Babýlóníumönnum uns það var undir hælnum á Persum allt þangað til Grikkir lögðu það undir sig og loks – þegar komið er að tíma Nýja testamentisins – Rómverjar. Gamla testamentið geymir vitnisburð um það að átrúnaðurinn villist af leið, hugsanlega til að ögra ekki voldugum grannþjóðum eins og Föníkumönnum. Til að tryggja öryggi sitt.

Við höfum haldið áfram að villast af leið. Kirkjan hefur sett ritúöl sín og siði ofar mannúð og kærleika. Um það eru of mörg alþekkt dæmi til að ástæða sé til að tilgreina einhver sérstök. Og íslenska þjóðkirkjan hefur líka dregið á eftir sér lappirnar þegar kemur að sjálfsögðum réttlætismálum.

En við skulum hafa í huga þegar hjáguðadýrkunin er fordæmd í Gamla testamentinu að þar er ekki einhver ofurviðkvæmni í Guði á ferð. Hann er að argast út í að það sé verið að slátra börnum.

Það skiptir nefnilega máli hverju maður trúir.

Mannfórnir samtímans

En hvað kemur þetta okkur við? Það er ekki eins og við séum að stunda mannfórnir í þágu trúarinnar.

Það er vissulega rétt. Við fórnum ekki fólki fyrir það sem við trúum á. En það er ekki þar með sagt að við fórnum ekki fólki. Því það gerum við.

Kannski mætti snúa þessu við og segja: „Það sem við erum reiðubúin til að fórna fólki fyrir er það sem við trúum á – í raun.“

Fyrir hvað fórnum við fólki?

Við vitum að fjársvelt heilbrigðiskerfi kostar mannslíf. Það er engin leið að líta fram hjá því. Við vitum að umferðarslys kosta mannslíf og að í fjársveltu vegakerfi er meiri hætta á umferðarslysum. Við vitum að við stórframkvæmdir verða banaslys, það er beinlínis tekið með í reikninginn. Þar erum við bókstaflega að tala um kalkúleraðar mannfórnir. En við teljum það þess virði í þágu efnahagslegs öryggis okkar; hagvaxtar og ríkisfjármála.

Eigum við að nefna flóttamannavandann? Eigum við að láta eins og við vitum ekki að stefna vesturlanda í þeim efnum kostar mannslíf? Að fólk hættir lífi sínu í að komast yfir Miðjarðarhafið á hriplekum manndrápsfleyjum og borgar fyrir það margfalt það verð sem flugmiði á milli landanna myndi kosta – ef flugfélögum væri leyft að selja því þá?

Í þágu hvers er þeim mannslífum fórnað? Vestrænna hagkerfa? Menningarlegrar einsleitni? Í þágu ótta okkar við breytta heimsmynd og þá sem eru framandi og öðruvísi en við? Í þágu öryggis okkar?

Og enn þann dag í dag etja þjóðir börnum sínum í stríð. Í þágu … þjóðarhagsmuna; öryggishagsmuna.

Við þurfum ekkert að láta eins og massífar mannfórnir séu ekki iðkaðar skipulega og yfirvegað í samtíma okkar. En því fólki er ekki fórnað á altari Guðs. Ekki lengur.

Rétt eins og áður er því er fórnað til að tryggja öryggi okkar. Því er fórnað í þágu óttans um öryggi okkar, fjárhagslegt, félagslegt og menningarlegt.

Og enn segir Guð, rétt eins og fyrir 3800 árum: „Nei! Ekki!“

Dýrð sé Guði föður og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi er enn og verður um aldir alda. Amen.

Prédikun flutt í Laugarneskirkju 2. apríl 2017

Read Full Post »

Guðspjall: Jesús svaraði: „Ef Guð væri faðir yðar munduð þér elska mig því að frá Guði er ég út genginn og kominn. Ekki hef ég sent mig sjálfur. Það er hann sem sendi mig. Hví skiljið þér ekki mál mitt? Af því að þér getið ekki hlustað á orð mitt. Þér eigið djöfulinn að föður og viljið gera það sem faðir yðar girnist. Hann var manndrápari frá upphafi og hefur aldrei þekkt sannleikann því í honum finnst enginn sannleikur. Þegar hann lýgur fer hann að eðli sínu því hann er lygari og lyginnar faðir. En af því að ég segi sannleikann trúið þér mér ekki. Hver yðar getur sannað á mig synd? Ef ég segi sannleikann, hví trúið þér mér ekki? Sá sem er af Guði heyrir Guðs orð. Þér heyrið ekki vegna þess að þér eruð ekki af Guði.“ (Jóh 8.42-51)

Náð sé með ykkur og friður frá Guði föður og Drottni Jesú Kristi.

chimeracityVið mennirnir viljum vita og skilja. Þess vegna fylgjumst við með, skráum niður, skilgreinum og flokkum. Best er ef við getum sett tilveruna eins og hún leggur sig ofan í aðskilin hólf með viðeigandi merkimiða á hverju þeirra. Því miður lætur það oft raunveruleikanum illa að vera hólfaður niður með svo einföldum hætti.

Póstmódernismi

Við skiptum sögunni niður í tímabil sem við kennum við þau verkfæri, tækni eða fyrirbæri í menningu og hugsun sem einkenndu þau. Steinöld, járnöld, bronsöld … og síðar endurreisnartímabilið, rómantíska tímabilið og svo framvegis.

Á steinöld gerði enginn sér grein fyrir því að hann væri uppi á steinöld. En  við … við erum okkur mjög meðvituð um að við erum uppi á póstmódernískum tímum.

Eitt megineinkenni póstmódernismans er að sannleikurinn er teygjanlegur, staðreyndir eru túlkunaratriði því merking verður til hjá viðtakandanum. Þekking og sannleikur eru ekki algjör, ekki endanleg, heldur verða þau til í ákveðnu sögulegu, félagslegu og pólitísku samhengi og eru þess vegna afstæð í eðli sínu.

En ekkert stöðvar tímans þunga nið og þessu tímabili mannkynssögunnar mun ljúka og annað taka við. Hvað tekur við af póstmódernismanum?

Ég las um daginn grein þar sem talað er um að eftirstaðreyndatímabilið sé gengið í garð – „post-fact era“ eins og það var kallað. Megineinkenni þess er að staðreyndir skipta ekki máli lengur, þær eru úrelt fyrirbæri sem einhver grunnur að afstöðu eða lífsskoðun. Fólk getur búið til sínar eigin staðreyndir og þær eru jafnréttháar raunverulegum staðreyndum því sannleikurinn er jú afstæður og við lifum öll hvort sem er á einhvern hátt í okkar eigin heimi, okkar eigin sápukúlu sem við höfum blásið utan um líf okkar og handvalið þangað inn það og þá sem við viljum hafa í kringum okkur. Og internetið hjálpar okkur við þetta með algóryþmum sem reikna okkur út og sýna okkur bara það sem þeir sjá fyrir að okkur muni líka – og gildir þá einu hvort það er satt eða logið.

Eftirstaðreyndatímabilið

Og víst er að við höfum séð merki þess í heimsfréttum að við séum uppi á einhverju annarlegu „eftirstaðreyndatímabili“. Ekki bara af því að forseta Bandaríkjanna virðist fyrirmunað að greina staðreyndir frá heilaspuna eða yfirhöfuð að segja satt orð um nokkurn skapaðan hlut. Það er eins og hann trúi því að um leið og hann segi eitthvað sé það orðið sannleikur, hve auðhrekjanlegt sem það er, og því sé nóg fyrir hann að opna munninn og segja hvernig hann vill að heimurinn sé og þá – hókus pókus – verði hann þannig. Og þegar reynt er að reka eitthvað af svæsnasta þvættingnum ofan í hann er svarið gjarnan að margir trúi því nú að svona sé þetta og þar með er bullið í hans huga orðið jafngilt sannleikanum – „hliðstæð staðreynd“ eins og talsmaður hans kallaði það; „alternative fact.“ Orð sem að mínum dómi var snilldarlega vel þýtt yfir á íslensku sem „sannlíki“.

Ástandið er ekki mikið skárra hinum megin Atlantshafsins. Forseti Rússlands þrætti fyrir að Rússar kæmu á nokkurn hátt nálægt kolólöglegri innlimun Krímskagans eða vopnaskakinu í austurhluta Úkraínu á sama tíma og úkraínski herinn var að handtaka rússneska hermenn í stórum stíl í bardögum innan landamæra Úkraínu. Það er semsagt beinlínis hægt að ráðast með her inn í nágrannaríki og þræta fyrir það.

Og í Tyrklandi er forseti sem kallar Hollendinga fasista fyrir að leyfa ekki að þangað sé farið til að reka áróður fyrir því meðal tyrkneskra kjósenda í Hollandi að stjórnarskrá Tyrklands verði breytt á þann veg að Tyrkland verði í allri praktískri merkingu þess orðs einræðisríki. Og ekki bara það. Hollendingar eru líka sekir um kynþáttahyggju að mati Tyrklandsforseta, væntanlega af því að Tyrkir í Hollandi njóta réttinda sem Tyrkjum dettur ekki í hug að leyfa tyrkneskum Kúrdum að njóta þótt þeir séu bornir og barnfæddir í Tyrklandi. Og í sömu viku og forseti Tyrklands, lands sem neitar að gangast við þjóðarmorðum sínum á Armenum fyrir um hundrað árum, kallar Hollendinga nasista höfnuðu Hollendingar flokki nýnasista í þingkosningum.

Lygi er sannleikur

Eftirstaðreyndatímabilið: Sannleikurinn er það sem hentar hverjum og einum. Og þó lygin sé himinhrópandi augljós þá er það skoðanakúgun að umgangast hana ekki eins og hún sé jafnrétthá sannleikanum og hlutdrægni að afhjúpa hana.

Lygin er sannleikur og sannleikurinn er lygi.

Það þarf engan að undra að skáldsaga Georges Orwells, 1984, komi upp í hugann: Stríð er friður. Þrældómur er frelsi. Fáfræði er styrkur.

Við sjáum meira að segja merki þess að „newspeak“ – tungumál fasistastjórnarinnar í þeirri skáldsögu – sé að ryðja sér til rúms í fjölmiðlum. Við heyrum kynþáttahatur og kvenfyrirlitningu kallaða „óhefðbundna orðræðu“. Við heyrum okkar eigin stjórnmálamenn jafnvel kalla grímulausa hatursorðræðu erlendra þjóðarleiðtoga „áhyggjuefni“ eins og ástæðulaust sé að taka dýpra í árinni. Fyrir stuttu var sagt um stjórnmálamann sem nýtur opinbers stuðnings Ku Klux Klan, hefur gert yfirlýstan nýnasista að sínum helsta ráðgjafa, hvatt til ofbeldis gegn minnihlutahópum og hæðst að fötluðum að hann sé „ekki óumdeildur“ í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins.

Normalísering hins óásættanlega er í fullum gangi allt í kringum okkur og hún gengur vel.

Afstæði sannleikans

Jesús Kristur talaði ekki „newspeak“. Og hann var ekki póstmódernisti. Hann talaði tæpitungulaust mannamál og fyrir honum var sannleikurinn klipptur og skorinn. Allir textar dagsins lúta að því. Boðorðin eru skýr. Þar segir ekki: „Þú ættir ekki nema undir kringumstæðum þar sem það er félagslega og menningarlega viðurkennt að …“ Nei, þar segir: „Þú skalt ekki …“ Þar er ekkert óljóst. Rétt er rétt og rangt er rangt. Gott og illt eru skýrar og raunverulegar andstæður, ekki afstæð hugtök í einhverju háloftablaðri. Enginn manipúlerar sannleikann til að vera það sem hentar honum. Hann er ekkert túlkunaratriði. Sannleikurinn er sannleikur og lygin er ekki sannlíki eða hliðstæð staðreynd … hún er lygi.

Jesús sýnir oft á sér geðþekkari og hlýlegri hliðar en hann gerir í guðspjalli dagsins. En hann var sannur maður; sannur Guð sem stakk sér á bólakaf í hið mannlega hlutskipti með öllu sem það inniber, þar með talið allri tilfinningaflóru mannlegrar tilvistar. Jesús grætur og Jesús reiðist. „Manni“ getur jú sárnað – segir máltækið. Öll höfum við átt stundir þar sem okkur hefur þótt meiri ástæða til að hvæsa en mala.

„Hví skiljið þér ekki mál mitt?“ spyr Jesús viðmælendur sína og svarar spurningunni sjáfur: „Af því að þér getið ekki hlustað á orð mitt.“ – Það rúmast ekki innan sápukúlunnar ykkar. Algóryþminn ykkar útilokar ykkur frá því.

Satan sjálfur

Ykkur kann að finnast ég fara eins og köttur í kringum heitan graut að hafa ekki minnst einu orði á fílinn í borðstofunni; orðið í textanum sem hoppar á okkur og kynni jafnvel að yfirskyggja merkingu textans vegna þess hvað það stuðar okkur, hvað það snertir okkur óþægilega. Orðið sem kemur bæði fyrir í pistlinum og guðspjallinu: Djöfullinn / Satan.

„Þeir eru samkunda Satans“ segir í pistlinum og í guðspjallinu hreytir Jesús í viðmælendur sína: „Þér eigið djöfulinn að föður.“

Við ykkur sem eruð að hugsa: „Ætlar maðurinn ekki að minnast einu orði á andskotann?“ vil ég segja: Ég hef ekki talað um annað alla þessa prédikun.

„Hann hefur aldrei þekkt sannleikann því í honum finnst enginn sannleikur. Þegar hann lýgur fer hann að eðli sínu því hann er lygari og lyginnar faðir.“ Allt sem ég hef verið að segja persónugerist í Kölska.

Við gætum umorðað þetta: „Hann hefur aldrei þekkt sannleikann því fyrir honum er sannleikurinn afstæður. Þegar hann býr til sínar eigin staðreyndir jafnóðum fer hann að eðli sínu því hann er ófær um að greina mun á réttu og röngu og segir því það sem hentar honum hverju sinni.“

Ef við viljum

Við getum – ef við viljum – talað „newspeak“ þar sem ekkert orð er fyrir Guð og þarafleiðandi er óþarfi að eiga orð yfir andstæðu hans, djöfulinn. Þar sem mannhatur og illska er ekki mannhatur og illska heldur „óhefðbundin orðræða“. Þar sem kvenfyrirlitning og kynþáttahatur gerir menn í versta falli „ekki óumdeilda“. Þar sem sannlíki og hliðstæðar staðreyndir hafa sama tilverurétt og sannleikur og raunverulegar staðreyndir. Og við getum kallað það tímabil mannkynssögunnar „eftirstaðreyndatímabilið“ ef við viljum.

En Jesús Kristur hefði ekki gert það. Hann hefði kallað það sínu rétta nafni: „Öld lyginnar.“

Við getum tekið þátt í þessu. Það væri á flestan hátt þægilegra fyrir okkur.

En við getum ekki bæði tekið þátt í því að innleiða öld lyginnar og talið okkur trú um að við séum kristnar manneskjur, að við séum að leitast við að hafa Jesú Krist að leiðtoga lífs okkar.

Það er nefnilega ekki Guð sem er faðir lyginnar.

Það er annar.

Dýrð sé Guði föður og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi er og verður um aldir alda. Amen.

Prédikun flutt í Laugarneskirkju 19. mars 2017.

Read Full Post »

Guðspjall: Eftir sex daga tekur Jesús með sér þá Pétur, Jakob og Jóhannes og fer með þá upp á hátt fjall að þeir væru einir saman. Þar ummyndaðist hann fyrir augum þeirra og klæði hans urðu fannhvít og skínandi og fær enginn bleikir á jörðu svo hvítt gert. Og Elía og Móse birtust þeim og voru þeir á tali við Jesú. Þá tekur Pétur til máls og segir við Jesú: „Meistari, gott er að við erum hér. Gerum þrjár tjaldbúðir, þér eina, Móse eina og Elía eina.“ Hann vissi ekki hvað hann átti að segja enda urðu þeir mjög skelfdir. Þá kom ský og skyggði yfir þá og rödd kom úr skýinu: „Þessi er minn elskaði sonur, hlýðið á hann!“ Og jafnskjótt litu lærisveinarnir í kringum sig og sáu engan framar hjá sér nema Jesú einan. Á leiðinni ofan fjallið bannaði Jesús þeim að segja nokkrum frá því er þeir höfðu séð fyrr en Mannssonurinn væri risinn upp frá dauðum. (Mrk 9.2-9)

3_devils_dancing_by_oldjoeblind-da61zzrNáð sé með ykkur og friður frá Guði föður og Drottni Jesú Kristi.

Samtími okkar er ekki líkur neinu sem við höfum staðið frammi fyrir áður og sem slíkur lýtur hann á ýmsan hátt öðrum lögmálum en við eigum að venjast, lögmálum sem við verðum eiginlega að læra á  til að geta fótað okkur almennilega í honum.

Eitt slíkt er hið svokallaða „lögmál Poes“.

Of heimskulegt til að hæðast að

Það er kennt við Bandaríkjamanninn Nathan Poe sem setti það fram í grein þar sem hann fjallaði um deilur sköpunarsinna og þróunarsinna í Bandaríkjunum, hatrammar deilur sem ætti að vera ofvaxið skilningi hvers skynsams manns að skuli enn geisa á 21. öldinni. Lögmálið gengur út á að ekki sé hægt að skopast að eða skrumskæla málflutning sköpunarsinna án þess að háðið fari fram hjá einhverjum sem er fullkomlega sammála því sem sagt er og tekur undir það. Þetta gildir ekki bara um sköpunarsinna, þá sem lesa hið undursamlega sköpunarljóð í upphafi Fyrstu Mósebókar og guðfræði þess sem vísindaritgerð og hafna alfarið vísindalegum kenningum um náttúruval. Allar heimskulegar og öfgakenndar skoðanir eru þess eðlis að það er ekki hægt að draga dár að þeim þannig að einhver einhvers staðar fatti ekki að maður er að djóka og taki undir hvert orð.

Tökum dæmi um heimskulega skoðun: „Þar sem hundruð þúsunda Bandaríkjamanna hafa verið myrtar með skotvopnum af öðrum Bandaríkjamönnum síðastliðinn áratug er nauðsynlegt að skerða alls ekki aðgengi Bandaríkjamanna að skotvopnum.“ Hér er önnur: „Þar sem tugir Bandaríkjamanna hafa verið myrtir af hryðjuverkamönnum síðastliðinn áratug er nauðsynlegt að skerða aðgengi múslima frá öðrum löndum en þeim sem hryðjuverkemennirnir komu frá að Bandaríkjunum.“ Við getum hrist höfuðið og brosað því auðvitað er enginn svo vitlaus að sjá heila brú í svona málflutningi.

En það er ekki rétt. Milljónir kjósenda í voldugasta lýðræðisríki veraldar sjá ekkert athugavert við þessa röksemdafærslu. Og það er ekkert fyndið við það.

Það er ógnvekjandi.

Og ekki bara kjósendur … heldur sjálfur forsetinn. Forsetinn, sem sjálfur segir – samkvæmt ákveðnum heimildum – að hann vilji vera forsetinn sem fólk man eftir sem konungi.

Konungsvígslan

Það er því ágætt tilefni núna til að bera saman konunga. Því guðspjallstexti dagsins í dag er konungsvígsla. Táknmálið allt talar til samtíma síns með þeim hætti að þarna er Jesús Kristur krýndur sem konungur ljóssins og lífsins. Samtími okkar hefur að miklu leyti glatað þessu táknmáli og við sjáum aðeins mann sem lyftist frá jörðinni eins og indverskur jógi í ævintýri og ljómar eins og ljósapera.

En það er ekki það sem sagan um ummyndunina á fjallinu er um. Hún lýsir konungsvígslu.

Jesús fer upp á fjallið með félögum sínum. Fjallið er helgur staður, það er þar sem Guð talar við menn í menningarheimi frjósama hálfmánans í fornöld. Guð afhenti Móse lögmálið á fjallinu. Guð talaði við Elía á fjallinu. Eftir vígsluna steig konungur Babýlons upp á fjallið helga í borginni miðri, ziggúratið, og tók við ríki sínu. Og í öðrum Davíðssálmi segir: „Konung hef ég krýnt á Síon, mínu helga fjalli“ (Slm 2.6)

Og klæði Jesú ljóma svo skært að „enginn bleikir á jörðu [fær] svo hvítt gert“. Þetta endurspeglar líka konungsvígslu. Sagnaritarinn Jósefus, sem uppi var á fyrstu öld okkar tímatals, lýsir konungsvígslu í borgríkinu Týrus þannig að konungurinn hafi verið klæddur konungsskrúða úr silfri sem ljómaði í fyrstu sólargeislunum og fyllti lýðinn ótta og lotningu. Á milli Týrusar og Jerúsalem var gott samband og í Fyrri konungabók Gamla testamentisins er því lýst að Híram Týrusarkonungur hafi sent Salómon konungi eirsmiði og útvegað vinnuafl, verkþekkingu og hráefni til að smíða innviði musterisins í Jerúsalem.

Þótt táknheimurinn hafi tekið á sig ólík blæbrigði meðal þjóða menningarsvæðisins má ímynda sér að þær hafi átt meira sameiginlegt en sagnaritarar Gamla testamentisins hafi af pólitískum ástæðum látið í veðri vaka til að undirstrika sérstöðu Ísraelsmanna sem Guðs útvöldu þjóðar.

Það er á fjallinu sem konungurinn fæðist, í óeiginlegri merkingu, verður konungur.

Konungstitlar Jesú

Allir titlar Jesú eru konungstitlar.

„Sonur Davíðs“ er eðlilega erfingi að konungdæmi Davíðs.

„Sonur Guðs“ er konungstitill sem flestir konungar þessa menningarheims báru. Þegar Alexander mikli hafði lagt undir sig Egyptaland var honum fagnað sem syni Amons Ra. Þar sem hann var orðinn lögmætur faraó hafði hann áunnið sér sonarstöðuna – og titillinn. Í Mesópótamíu gátu konungar verið synir hinna ýmsu guða samtímis. Í öðrum Davíðssálmi, sem áður var vitnað í og margir guðfræðingar telja hafa verið litúrgískan konungsvígslusálm, segir Guð við konunginn: „Þú ert sonur minn, í dag hef ég fætt þig.“ (Slm 2.7)

„Mannssonurinn“ er óræðastur titlanna og langt mál að færa fyrir því rök að þar sé um litúrgískan konungstitil að ræða, það er að segja titil sem lýsir geistlegu hlutverki konungsins í guðveldinu frekar en því veraldlega.

Jafnvel orðið „kristur“, sem er þýðing hebreska orðsins „mashiah“ eða „messías“ í grískri umritun – er konungstitill. Í spádómsbók Jesaja er Kýrus Persakonungur, sá sem frelsaði gyðinga frá herleiðingunni til Babýlonar, kallaður „messías“, „hinn smurði Drottins“. (Jes 45.1)

Ummyndunin á fjallinu bergmálar þetta allt.

Og til að leggja áherslu á lögmæti konungsvígslunnar eru Móse og Elía viðstaddir, lögmálið og spámennirnir.

Og út á hvað ganga lögmálið og spámennirnir?

Jesús svarar því í 22. kafla Matteusarguðspjalls. Þar er Jesús spurður hvert sé hið æðsta boðorð og hann svarar:

„Elska skalt þú Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni og öllum huga þínum. Þetta er hið æðsta og fremsta boðorð. Annað er hliðstætt þessu: Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig. Á þessum tveimur boðorðum hvílir allt lögmálið og spámennirnir.“ (Matt 22.37-40)

Angar illskunnar og heimskunnar

Skyldu okkar jarðnesku konungar eða forsetar sem vilja vera minnst sem konunga svara þessari spurningu á sama hátt? Eða myndu þeir segja: „Elska skaltu þjóðernið og fánann og rétt þinn til að eiga skotvopn og byggja múr á milli þín og náunga þíns og skerða frelsi hans sem mest þú mátt með hvaða hætti sem er“?

spiegel-donald-trumpSegja þeir: „Verið óhræddir“ eða segja þeir: „Verið lafhræddir og vígbúist því mesta ógnin sem að okkur steðjar eru íslamskir hryðjuverkamenn“ jafnvel þótt borðleggjandi tölfræði sýni að byssuóðir samlandar séu tugþúsundfalt líklegri til að verða einhverjum að fjörtjóni?
En við þurfum ekki að fara til hinna súrrealísku hamfara gagnvart heilbrigðri skynsemi og kristilegu siðferði, sem nýr forseti Bandaríkjanna er um þessar mundir að leiða yfir þjóð sína og heiminn, til að finna stjórnmálaleiðtoga sem finnst réttara að sýna náunganum „stálhnefa“ heldur en kærleika, finnst ekkert sjálfsagðara en að ríkisvaldið setji það á oddinn að pönkast í fólki sem er ekki fyrir neinum, er í óða önn að skapa sér örugga og friðsæla tilveru eftir hrakninga og ofbeldi sem við fæst getum ímyndað okkur og á sér þá einu ósk að vera látið í friði.

Við verðum að gæta þess að láta þann Hrunadans heimsku og illsku sem nú dunar í Bandarísku stjórnmálalífi ekki blinda okkur fyrir þeirri staðreynd að angar heimskunnar og illskunnar teygja sig víðar og að þeirra verður vart nær okkur en okkur finnst þægilegt að horfast í augu við.

Tveir ólíkir Íranar

Við getum fárast yfir þeirri staðreynd að íslenskum landsliðsmanni í taekwondo hafi verið meinað fara til Bandaríkjanna og keppa þar fyrir Íslands hönd fyrir þá sök eina að hafa fæðst í Íran. Það er full ástæða til að misbjóða það.

En látum hneykslun okkar á því ekki yfirskyggja að nú í þessari viku var karlmaður numinn á brott frá heimili sínu hér í þessari sókn, skilinn að frá sambýlismanni sínum og ástmanni og sendur með valdi til erlends ríkis – þar sem hann hafði verið beittur ólýsanlegu ofbeldi – fyrir þá sök eina að hafa fæðst í þessu sama Íran og vera ekki afreksíþróttamaður. Hann er samkynhneigður og fari svo að hann verði fluttur hreppaflutningum aftur til Íran, þar sem engum vafa er undirorpið að samkynhneigðir hafa ástæðu til að óttast um líf sitt, þarf varla að spyrja að leikslokum. Og fari svo mun engin Pílatusarþvottur geta þvegið blóð hans af höndum íslenskra stjórnvalda.

Ekki bandarískra.

Íslenskra.

Heimskan og illskan stíga nefnilega dans nær okkur en okkur finnst þægilegt að kannast við og það er ekki bara hinn þröngsýni og fáfróði hluti almennings sem klappar með. Meðal þeirra sem slá taktinn er fólk sem gegnir ábyrgðarstöðum í þágu lands og þjóðar.

Ekki Bandaríkjanna og Bandaríkjamanna heldur Íslands og Íslendinga.

Annar konungur

En texti dagsins minnir okkur á að við eigum okkur annan konung, konung ljóss og lífs. Ekki hraðlyginn, hrokafullan og hörundsáran narkissista heldur bróður sem bjó með okkur fullur náðar og sannleika og gekk út í opinn dauðann fyrir okkur.

Sá konungur situr ekki á þingi eða í stjórnarráðinu. Þaðan af síður í dómsmálaráðuneytinu eða útlendingastofnun.

Hann situr við hægri hönd Guðs föður almáttugs.

Og mun þaðan koma að dæma lifendur og dauða.

Dýrð sé Guði föður og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi er og verður um aldir alda. Amen.

Prédikun flutt í Laugarneskirkju 5. febrúar 2017

Read Full Post »

angry-old-manÉg ætti að vera latur og værukær. Ég er kominn á sextugsaldur, er í góðri stöðu og á fallegt heimili. Ég á meira að segja barnabörn. Ég ætti að vera vaxinn upp úr hlutverki reiða, unga mannsins. Eftir öll þessi ár finnst mér ég eiga það inni að fá að slaka á og láta yngri kynslóðum eftir eldmóðinn og hugsjónirnar til að breyta heiminum.

Vandamálið er að ég er eldri en margir ráðamanna þjóðarinnar og þeir virðast flestir hverjir neita eindregið að leika það hlutverk sem yngri kynslóðum er ætlað í mínum huga.

Þannig tilkynnir ráðherra mér að ég sé einfaldlega geðveikur af því að ég verð var við það í vinnunni að það hafa það ekki allir gott á Íslandi. Það að mér gremjist að fólk með rétt sambönd fái tugmilljóna lán afskrifuð á sama tíma og aðrir eru bornir með valdi út úr húsum sínum og heimilum fyrir mun minni sakir er skilgreint sem úrkynjun – öfundargen sem hrjáir þá sem ekki njóta góðs af forréttinda- og afætugenum.

Og ég finn reiðina blossa upp í mér.

Þetta átti ekki að vera svona.

Mín kynslóð átti ekki að ganga berserksgang spillingar og hroka þegar hún væri komin á þann virðulega aldur að vera falin stjórnun landsins.

Reiði mín ristir dýpra en svo að það sé bara réttlætiskennd mín eða siðferðiskennd sem er misboðið. Það er bara toppurinn á ísjakanum.

Það er trú mín á mannkynið sem er í húfi.

Ef þetta er það sem mín kynslóð og sú næsta á eftir lögðu af mörkum, hvaða von er þá til þess að nokkur kynslóð – barna minna eða barnabarna – fuðri ekki líka upp á báli siðblindrar sérhygli?

Kannski er ég bara eigingjarn. Kannski gremst mér bara að stjórn landsins skuli vera í þannig höndum að ég þurfi að vera reiður, gamall maður í stað þess að geta verið latur og værukær eins og var planið.

Bakþankar í Austurlandi 12. 1. 2017

Read Full Post »

Guðspjall: En það bar til um þessar mundir að boð kom frá Ágústusi keisara, að skrásetja skyldi alla heimsbyggðina. Þetta var fyrsta skrásetningin og var gerð þá er Kýreníus var landstjóri á Sýrlandi. Fóru þá allir til að láta skrásetja sig, hver til sinnar borgar. Þá fór og Jósef úr Galíleu frá borginni Nasaret upp til Júdeu, til borgar Davíðs, sem heitir Betlehem, en hann var af ætt og kyni Davíðs, að láta skrásetja sig ásamt Maríu heitkonu sinni sem var þunguð. En meðan þau voru þar kom sá tími er hún skyldi verða léttari. Fæddi hún þá son sinn frumgetinn, vafði hann reifum og lagði hann í jötu af því að eigi var rúm fyrir þau í gistihúsi. En í sömu byggð voru hirðar úti í haga og gættu um nóttina hjarðar sinnar. Og engill Drottins stóð hjá þeim og dýrð Drottins ljómaði kringum þá. Þeir urðu mjög hræddir en engillinn sagði við þá: „Verið óhræddir, því, sjá, ég boða yður mikinn fögnuð sem veitast mun öllum lýðnum: Yður er í dag frelsari fæddur, sem er Kristur Drottinn, í borg Davíðs. Og hafið þetta til marks: Þér munuð finna ungbarn reifað og liggjandi í jötu.“ Og í sömu svipan var með englinum fjöldi himneskra hersveita sem lofuðu Guð og sögðu: Dýrð sé Guði í upphæðum og friður á jörðu og velþóknun Guðs yfir mönnum. (Lúk 2.1-14)

baby-jesus-in-mangerNáð sé með ykkur og friður frá Guði föður og Drottni Jesú Kristi. Amen.

Við þekkjum öll jólaguðspjallið. Fáar sögur hafa verið sagðar jafn oft og sagan af fæðingu Jesú. Í raun er hægt að skilja foreldrana sem spyrja reglulega í sambandi við kirkjuheimsóknir skólabarna: „Þarf virkilega að segja börnunum þessa sögu á hverju ári?“

Þetta er réttmæt spurning. Maður hefði haldið að eftir alla þessa kynningu, alla þessa klifun á atburðum fyrstu jólanna, að þetta væri farið að síast inn.

En ég held að það sé ástæða til að segja þessa sögu á hverju ári.

Hvers vegna?

Ég tel okkur þurfa á kjarna hennar að halda. Þessi frásögn er nefnilega á vissan hátt löngu farin út úr sjálfri sér og horfin inn í einhvers konar menningarlegt samhengi sitt. Við heyrum upphafsorðin: „En það bar til um þessar mundir að boð kom frá Ágústusi keisara, að skrásetja skyldi alla heimsbyggðina.“ Og hugurinn dregur ekki upp mynd af því sem textinn segir, heldur mynd af jólum; helgileik, jólagjöfum, jólamat, jólasnjó og jólatrjám. Það er sú tenging sem skilyrðing áranna hefur búið til í huga okkar.

En jólaguðspjallið er alls ekki um það.

Jólaguðspjallið er saga um mann sem neyðist til að ferðast landshluta á milli með barnshafandi unnustu sína þegar verst stendur á af því að keisarinn ákvað að akkúrat á þessum tíma ætti að gera manntal til að hann gæti betur skipulagt skattheimtu – alveg án tillits til þess hvort það hentaði þessu fólki eða ekki.

Þetta er saga um fullkomlega valdlaust fólk sem neyðist til að standa og sitja eins og yfirvöldum hentar. Hún er um fólk sem ekki er pláss fyrir meðal manna. Um konu sem neyðist til að fæða barn sitt í gripahúsi. Sagan er um fólk sem er sett á stall með dýrum, sem komið er fram við eins og búfé. Jesús fær ekki að fæðast eins og manneskja, meðal manna, hann fæðist í gripahúsi eins og lamb eða kálfur. Afmennskunin er alger.

Við sjáum sambærilegar myndir af aðbúnaði fólks enn þann dag í dag og það er ekkert rómantískt við þær. Þær fylla okkur sorg og hryllingi yfir því að svona skuli búið að lifandi manneskjum í samtíma okkar.

Tölur á blaði

Jósef fékk enga undanþágu. Hann gat ekki sótt um leyfi til að koma síðar að skrásetja sig – einhvern tímann þegar hann hefði ekki verið að stefna lífi og heilsu heitkonu sinnar og frumburðarins í hættu með háskalegu ferðalagi undir lok meðgöngunnar. Jósef var ekki manneskja fyrir valdinu, hann var bara tala á blaði. Skattgreiðandi sem þurfti að telja.

Ef þetta væri ekki Biblían heldur Ástríksbók hefði Jósef þurft að finna eyðublað átta-þrjátíuogátta á staðnum þar sem menn missa vitið – svo vitnað sé í eina slíka. Ef þetta væri ekki í Biblílunni heldur á Íslandi í dag hefði Jósef fengið svarið: „Tölvan segir nei.“

Valdið er nefnilega enn samt við sig. Það hefur tilhneigingu til að afmennska fólk í tölur á blaði.

Ef þú hefur ekki fyllt út eyðublað átta-þrjátíuogátta eftir landvistarleyfi á staðnum þar sem menn missa vitið skaltu sendur út landi, hvað sem líður andlegri heilsu þinni eða velferð barna þinna. Ef tölfræðin sýnir að fólk hafi það gott þá lýgur tölfræðin ekki, hvað sem líður biðröðum eftir matarúthlutun og þúsundum beiðna um fjárhagsaðstoð fyrir hátíðirnar. Ef Ágústus keisari vill gera manntal verður gert manntal, alveg óháð aðstæðum einhvers smiðsræfils í Nasaret eða lífsvon barna hans.

Þar sem Guð birtist

Og það er þarna, hjá hinum vanmáttugu leiksoppum valdsins … meðal hinna kúguðu og útskúfuðu, hinna lægst settu og varla mennsku í augum yfirvaldsins … meðal fólks sem fæðir börn sín í fjárhúsi eins og hver annar búpeningur … sem Guð birtist, sem Guð gerist maður. Guð er vafinn reifum og ekki lagður í vöggu heldur í jötu sem ætluð er undir skepnufóður.

Það er þannig sem Guð kýs að birtast í mannlegu samfélagi. Það er þarna sem hann kemur til okkar, í líki allslauss, umkomulauss barns sem er öðrum háð með alla sína lífsbjörg og samfélagið kemur fram við eins og skepnu.

Og fæðingin er ekki tilkynnt Ágústusi keisara eða Kýreníusi landstjóra. Hún er tilkynnt fjárhirðum sem gættu hjarða sinna.

Við höfum stundum þá mynd í huganum af fjárhirðum að þeir hafi verið einhverjir sællegir og rjóðir smaladrengir en ekkert er fjær sanni. Fjárhirðar voru lægsta stétt samfélagsins. Víða var þeim meinað að koma inn í borgir og vitnisburður þeirra var ekki tekinn gildur fyrir dómstólum.

Og fæðingin er tilkynnt með orðunum: „Verið óhræddir!“

Þeir sem Guð birtist

Annar hópur fólks bjó við svipaða kúgun og undirokun og fjárhirðar. Vitnisburður hans var ekki heldur tekinn gildur fyrir dómstólum. Það voru konur.

Það voru konur, sem komu til að smyrja lík Jesú eftir að hann hafði veirð krossfestur, sem fengu tilkynningu frá engli um að hann væri upp risinn. Og sú tilkynning hefst á orðunum: „Þið skuluð eigi óttast.“ (Matt 28.5)

Það er inn í þessi skilaboð frá Guði til hinna lægst settu og valdlausu sem jarðnest líf Jesú Krists er rammað: „Verið óhræddir, fjárhirðar. Ykkur er frelsari fæddur.“ / „Þið skuluð eigi óttast, konur. Hann er upp risinn.“

Hvílíkt fagnaðarerindi: Óttist eigi. Guð er með ykkur.

En ekki bara fagnaðarerindi til hinna þjáðu og kúguðu heldur líka blaut tuska í andlit valdsins sem smættar manneskjur niður í tölur á blaði og kemur fram við fólk eins og skepnur: „Guð er kominn og ykkur er ekki boðið.“

Keisarinn og landstjórinn, kóngurinn og æðstuprestarnir voru ekki kallaðir að vöggu konungs lífsins og ljóssins heldur hinir sem þeir fyrirlitu og tröðkuðu á.

Og það voru ekki keisarinn og kóngurinn og landstjórinn og æðstuprestarnir sem fengu tilkynningu um upprisu Krists. Þá tilkynningu fengu valdlausar konur sem komu til að veita honum síðustu þjónustu jarðvistar sinnar – ekki morðingjar hans.

Þess vegna

Jólin eru ánægjulegur tími. Við gleðjumst yfir fæðingu frelsara okkar og leitumst við að gleðja hvert annað. Og við gleðjum okkur sjálf með því að gera vel við við okkur í mat og drykk, með því að skreyta híbýli okkar og tendra litfögur ljós í svartasta skammdeginu. Og við umkringjum okkur þeim sem okkur standa næst og umvefjum þau kærleika og gefum þeim gjafir. Jólin eru tími gleði og fögnuðar. Og það er gott og yndislegt.

En við verðum samt að gæta þess að hinn nístandi alvarleiki þeirra skilaboða sem jólin færa okkur drukkni ekki í jólaprjáli og glysi.

Og þess vegna þurfum við að heyra jólaguðspjallið á hverju ári.

Guð gefi okkur öllum gleðileg jól.

Amen.

Prédikun flutt við aftansöng á aðfangadagskvöld 2016 í Laugarneskirkju.

Read Full Post »

Prédikun flutt í Laugarneskirkju 18. 12. 2016 

Lexía:

Sjá, Guð er hjálp mín,
ég er öruggur og óttast ekki.
Því að Drottinn er vörn mín og lofsöngur,
hann kom mér til hjálpar.
Þér munuð með fögnuði vatni ausa
úr lindum hjálpræðisins.
Á þeim degi munuð þér segja:
Lofið Drottin, ákallið nafn hans.
Gerið máttarverk hans kunn meðal þjóðanna.
Hafið í minnum að háleitt er nafn hans.
Lofsyngið Drottni því að dásemdarverk hefur hann gert,
þau verða þekkt um alla jörð. (Jes 12.2-5)
fist_cross

Náð sé með ykkur og friður frá Guði föður og Drottni Jesú Kristi. Amen.

Mér þykir vænt um lexíu dagsins í dag. Sérstaklega þetta orðasamband, „lindir hjálpræðisins“. „Þér munuð með fögnuði vatni ausa úr lindum hjálpræðisins,“ segir spámaðurinn Jesaja. Þetta talar til mín.

Persónulegt samband

Einu sinni var ég í atvinnuviðtali og var spurður: „Hvað merkir skírnarfonturinn fyrir þér?“ Ekki: „Útskýrðu fyrir okkur táknfræði skírnarinnar og merkingu skírnarsakramentisins.“ Heldur „Hvað merkir skírnarfonturinn – fyrir þér?“ Algerlega óundirbúið. Það fyrsta sem kom upp í huga minn var „lind hjálpræðisins“. Og mér finnst það fallegt. Að því að ganga Jesú Kristi á hönd fylgi léttir eins og sár þorsti sé slökktur og að hið tæra, vígða vatn skírnarlaugarinnar tákni þá svölun.

Reyndar fékk ég ekki embættið, en ég held að það hafi ekki verið út af þessu svari.

Ég er alls ekki einn um að vera í sérstöku vinfengi við þennan texta og ég skal viðurkenna að ég kynntist honum ekki í guðfræðinámi mínu heldur uppi í Vatnaskógi þar sem ég starfaði sem biblíufræðari eitt haustið. Í Vatnaskógi hefur þessi texti verið klappaður í stein. Í bókstaflegri merkingu. Þetta var einn eftirlætisritningarstaða séra Friðriks Friðrikssonar og í Vatnaskógi er uppspretta í rjóðri skammt frá kapellunni þar sem er brjóstmynd af séra Friðrik og þessi ritningarstaður er grafinn í stein þar við lindina: „Þér munuðu með fögnuði vatni ausa úr lindum hjálpræðisins.“ Það var gott eftir að erli dagsins var lokið að rölta út í þennan lund, setjast við lindina í bjartri sumarnóttinni og eiga hljóða stund með almættinu. Ég á í ákveðnu persónulegu ástarsambandi við þennan texta. Mér finnst þetta dýrðlegur vonarboðskapur.

Voveiflegur atburður

Í síðustu viku varð sá sorglegi atburður að hælisleitandi, sem gripið hafði til þess örþrifaráðs að hella yfir sig bensíni og kveikja í sér lést af sárum sínum. Hann var á þrítugsaldri og frá Makedóníu. Það er alvarlegt mál að saka einhvern um að hafa mannslíf á samviskunni og það vil ég forðast. Sá sem tekur líf sitt ber einn ábyrgð á þeim verknaði. En aðstæður þessa ógæfusama ungmennis voru á ábyrgð íslensks samfélags. Þeim sem til þekkja ber saman um að hann hafi sýnt af sér einkenni alvarlegs þunglyndis, örvæntingar og vonleysis um alllanga hríð þannig að í raun hafi verið fyrirsjáanlegt að þetta gæti ekki endað öðruvísi en voðalega ef ekki væri gripið í taumana. Enda fór það þannig. Ekki var gripið í taumana, jafnvel þótt vinir hans hafi farið þess á leit við yfirvöld að það yrði gert. Á endanum varð örvænting hans algjör og hann stytti sér aldur með þessum hroðalega hætti í kjölfar þess að honum var synjað um landvistarleyfi.

Ég ætla ekki að fullyrða hér að hann hefði átt að fá landvistarleyfi. Ég veit ekkert um það. En ég ætla að fullyrða að hann hefði átt að fá þá aðstoð sem hann þurfti til að ráða fram úr sálarangist sinni. Við berum ábyrgð á því að svo var ekki.

Einni viku eftir að þetta átti sér stað er það embættisskylda mín að tala við ykkur hér um lindir hjálpræðisins. Ef ég stæði ekki hér og talaði heldur sæti á kirkjubekknum og hlustaði myndi ég vilja fá að vita hvar þessar lindir hjálpræðisins voru fyrir þennan unga mann. Hverjir jusu með fögnuði úr þeim fyrir hann? Hvernig get ég staðið hér og sagt „þið munuð með fögnuði vatni ausa úr lindum hjálpræðisins“ í samfélagi þar sem aðgangssstýringin að þessum lindum er með þeim hætti að sumir fuðra upp af hreinni örvæntingu án þess að nokkur ausi svo miklu sem einum dropa úr þessum lindum þeim til hjálpræðis?

Ég get það ekki.

Og mér sárnar það.

Hvellandi bjalla

Mér sárnar að þessi fallegi texti sem stendur hjarta mínu svo nærri láti í eyrum eins og hljómandi málmur eða hvellandi bjalla þegar hann er settur í samhengi við líðandi stund.

Lexía dagsins í dag er hvorki hljómandi málmur né hvellandi bjalla. Hún er full af kærleika.

Ég hef séð sáran þorsta slökktan í lindum hjálpræðisins.

Ég sjálfur tel mig hafa fundið svölun í þeim.

En manni getur sárnað.

Mér sárnar að heyra stjórnmálamenn tala um að Íslendingar hafi aldrei haft það betra á sama tíma og á þriðja þúsund manns þurfa aðstoð yfir jólin og 860 fjölskyldur hafa sótt um mataraðstoð hjá Fjölskylduhjálp Íslands. Í þessum fjölskyldum eru mörghundruð börn.

Ef ég væri fjármálaráðherra með bókhald ríkisins fyrir framan mig myndi þetta eflaust horfa svona við mér, ég efa það ekki. En ég er ekki fjármálaráðherra. Ég er sóknarprestur og fyrir framan mig er ekki ríkisbókhald í blússandi plúsi heldur lifandi fólk sem er að biðja um hjálp til að geta haldið jól.

Það hryggir mig að hér á landi skuli fólk búa við þannig aðstæður að því vöknar um augu af þakklæti við að þiggja hamborgarhrygg og gosdrykki að gjöf því það þýðir að þau geta gert sér dagamun í mat og drykk á fæðingarhátíð frelsarans. Mér sárnar að þannig sé búið að öryrkjum í þessu landi, þar sem stjórnmálamenn tilkynna okkur að það sé „fullt af peningum þarna úti“, að það að fá Bónuskort með nokkur þúsund króna innistæðu að gjöf frá kirkjunni – frá ykkur og samskotum ykkar hér í kirkjunni – skuli gera gæfumuninn fyrir hátíðirnar hjá þeim á sama tíma og ekki er hægt að veita meira fjármagni í málaflokkinn af því að skattar eru ofbeldi, en ekki það hvernig búið er að þeim verst settu hér í landi allsnægtanna.

Það að stór hópur Íslendinga skuli vera háður matargjöfum er ofbeldi. Það hvernig við tökum á móti fólki, sem hingað kemur um langan veg í þeim tilgangi einum að skapa sér og fjölskyldum sínum betra líf og verða nýtir borgarar, er ofbeldi. Að standa aðgerðarlaus álengdar og horfa á einstakling fyllast hægt og hægt af svo mikilli örvæntingu að öllum má vera ljóst að það getur ekki endað öðruvísi en með ósköpum, er ofbeldi. Skeytingarleysið og sinnuleysið er hreint og klárt ofbeldi.

Sælla er að gefa en þiggja

Svo sanngirni sé gætt þá kemur fólk ekki bara hingað í kirkjuna á aðventunni til að biðja um hjálp. Hingað kemur líka fólk til að bjóða hjálp og biður kirkjuna um að hafa milligöngu um að koma henni þangað sem hennar er þörf. Og það gerum við með fögnuði. Það er með fögnuði sem við hjálpum hinum hjálpar þurfi, við afhendum Bónuskort og hamborgarhryggi með fögnuði. Við tökum við þakklæti þeirra sem þiggja með fögnuði og skilum því þangað sem það á heima með fögnuði.

En svo ég sé fullkomlega hreinskilinn og tali bara hreint út fyrir sjálfan mig: Ég geri það líka með sorg í hjarta.

Í huga mér hljóma nefnilega orð brasílíska erkibiskupsins Helders Camara sem sagði:

„Þegar ég gef hinum fátæku brauð er ég kallaður dýrlingur. Þegar ég spyr af hverju þeir fátæku eigi ekki fyrir brauði er ég kallaður kommúnisti.“

Auðvitað er gefandi að þjóna kirkju sem er í hlutverki dýrlingsins. En ég veit ósköp vel að sjálfur er ég enginn dýrlingur. Það þarf ekkert að minna mig á það.

Þess vegna langar mig miklu frekar að tilheyra kirkju sem er – svo ég haldi mig við skilgreiningar föður Helders Camara – í hlutverki kommúnistans og spyr: „Af hverju er þetta svona?“

Hlutverk kommúnistans

Af hverju er fólk á meðal okkar sem er ekki sinnt betur en svo að það styttir sér aldur með hroðalegum hætti án þess að fá nokkurn tímann þá aðstoð sem er himinhrópandi augljóst að það er í sárri þörf fyrir? Af hverju er það hlutverk kirkjunnar að skipuleggja sætaferðir fyrir öryrkja að þiggja ölmusu? Af hverju þarf fullfrískt fólk sem er í fullri vinnu að leita til kirkjunnar eftir fjárhagsaðstoð af því að það á ekkert afgangs til að geta haldið jól?

Og síðast en kannski ekki síst: Hvernig voga ráðamenn sér að halda því fram að þjóð hafi aldrei haft það betra þar sem þetta er daglegur raunveruleiki þúsunda og fráleitt sé rétta hag þeirra með hærri sköttum á tekjur sem eru hærri tvær og hálf milljón á mánuði eða leggja frekari gjöld á fyrirtæki sem ár hvert skila eigendum sínum milljarða arðgreiðslum?

Við erum kirkjan, við öll – allir sem henni tilheyra. Hvernig væri að við spyrðum þessara spurninga? Hvernig væri að við hættum að klappa okkur sjálfum á bakið fyrir það hvað við erum góð hver jól að setja plástur á þetta opna samfélagssár og brettum í staðinn upp ermar og saumuðum það saman – lokuðum því?

Þá værum við í raun og sann að ausa vatni úr lindum hjálpræðsins. Og það myndi ég að minnsta kosti gera með sönnum fögnuði og enga sorg í hjarta.

Dýrð sé Guði föður og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi er og verður um aldir alda. Amen.

Read Full Post »

ten-virginsGuðspjall: Enn sagði Jesús: „Þá er líkt um himnaríki og tíu meyjar sem fóru til móts við brúðgumann með lampa sína. Fimm þeirra voru fávísar en fimm hyggnar. Þær fávísu tóku lampa sína en höfðu ekki olíu með sér en hinar hyggnu tóku olíu með á könnum ásamt lömpum sínum. Nú dvaldist brúðgumanum og urðu þær allar syfjaðar og sofnuðu. Um miðnætti kvað við hróp: Brúðguminn kemur, farið til móts við hann. Þá vöknuðu meyjarnar allar og tóku til lampa sína. En þær fávísu sögðu við þær hyggnu: Gefið oss af olíu yðar, það er að slokkna á lömpum vorum. Þær hyggnu svöruðu: Nei, hún nægir aldrei handa öllum. Farið heldur til kaupmanna og kaupið handa yður. Meðan þær voru að kaupa kom brúðguminn og þær sem viðbúnar voru gengu með honum inn til brúðkaupsins og dyrum var lokað. Seinna komu hinar meyjarnar og sögðu: Herra, herra, ljúk upp fyrir oss. En hann svaraði: Sannlega segi ég yður, ég þekki yður ekki. Vakið því, þér vitið ekki daginn né stundina. (Matt 25.1-13)

Náð sé með ykkur og friður frá Guði föður og Drottni Jesú Kristi. Amen.

Síðastliðinn þriðjudag settist ég við tölvuna og athugaði hver væri guðspjallstexti dagsins í dag. Í ljós kom að hann var dæmisagan um meyjarnar tíu. Textinn talaði ekkert sérstaklega til mín þá. Þetta er nokkuð klassísk eskatólógísk dæmisaga. Þá á ég við að viðfangsefnið er dómurinn og hinir hinstu dagar. Boðskapurinn er sá að maður á alltaf að vera viðbúinn, í raun lifa hvern dag eins og hann væri manns síðasti því enginn veit sitt skapadægur.

Marteinn Lúter á einhvern tímann að hafa verið spurður hvað hann myndi gera ef hann vissi að hann myndi deyja á morgun. Hann á að hafa svarað: „Ef ég hafði hugsað mér að planta fíkjutré myndi ég planta fíkjutré.“ Og auðvitað er þetta málið. Ef þú þarft að fara út um allan bæ til að ganga frá lausum endum, sættast við þennan eða hinn eða gera upp einhver mál … þá hefurðu ekki hagað lífi þínu skynsamlega.

Ég velti því aðeins fyrir mér hvernig ég gæti talað um þetta efni þannig að það hefði einhverja vísun í stað og stund, að það talaði inn í aðstæður okkar í dag. Hvaða erindi eiga dapurlög örlög þessara fimm fávísu meyja við okkur hér og nú?

Ég gafst upp á að finna á því flöt, treysti því að mér myndi leggjast eitthvað til og fór að sofa.

Svo kom miðvikudagsmorgunn.

Fréttin sem skók heimsbyggðina

Óhætt er að segja að miðvikudagsmorguninn hafi fært fréttir sem skóku heimsbyggðina. Maður sem virtist  fyrst og fremst byggja kosningabaráttu sína á útlendingaandúð og naut opinbers stuðnings Ku Klux Klan, maður sem hvatti til ofbeldis og lofaði því að næði hann kjöri myndi mannréttindabrotum Bandaríkjastjórnar fjölga til muna, maður sem telur hlýnun jarðar af mannavöldum vera samsæri Kínverja gegn Bandaríkjunum og hefur heitið að stórauka brennslu og vinnslu jarðefnaeldsneytis og draga Bandaríkjamenn út úr Parísarsamkomulaginu … verður næsti leiðtogi stærsta hernaðar- og kjarnorkuveldis mannkynssögunnar.

Og allt í einu urðu fávísu meyjarnar fimm að samtímamönnum mínum. Konan sem fór út með lampann sinn í Palestínu fyrir tvöþúsund árum en hafði ekki rænu á að taka með olíu á hann gengur aftur í kjósandanum í Flórida sem finnst mikilvægara að losna við múslimina og mexíkanana úr hverfinu sínu heldur en að gera eitthvað til að koma í veg fyrir að hverfið sökkvi í sæ.

Mig langar ekki til að falla í þá gryfju sem skopmyndateiknarinn Halldór Baldursson lýsti svo stórkostlega í teikningu nú í vikunni þar sem tveir hipsterar sitja á kaffihúsi og annar segir við hinn:

„Við upplýsta og gáfaða fólkið þurfum að fara í djúpa sjálfsskoðun til að greina af hverju allt ótrúlega heimska og ómenntaða fólkið er með svona fávitalegar skoðanir.“

En ég tel alveg ljóst að stærsta frétt vikunnar sé ekki góð og að það sé skylda okkar að horfast í augu við það.

Heimskan og hatrið

Ég held að fólk sé ekki illt í eðli sínu. Kjósandinn í Florida er ekki vond manneskja. En það er hægt að ala á ótta og tortryggni þannig að venjulegt fólk verður fært um svívirðilegustu grimmdarverk. Um það geymir sagan sorglega mörg dæmi.

Meyjarnar fimm voru fávísar. Þær treystu því að þær þyrftu ekki að hugsa, ekki að hugsa fyrir hlutunum, að séð yrði fyrir þeim með þeim afleiðingum að það slökknaði á ljósinu þeirra og þær urðu óupplýstar. Táknmálið er augljóst.

Það er voðalega þægilegt að þurfa ekki að hugsa. Það er ákveðinn léttir í því að geta bara pakkað sjálfstæðri hugsun ofan í kassa og fylgt einhverri stefnu, einhverjum foringja, og fundið tilgang í slagorðum og upphrópunum.

Svona umgangast sumir meira að segja kristindóminn. Samt varar Jesús okkur við þannig þankagangi. Í einni af þekktari ræðum sínum segir hann:

„Þér eruð salt jarðar. Ef saltið dofnar með hverju á að selta það? Það er þá til einskis nýtt, menn fleygja því og troða undir fótum.“ (Matt 5.13)

Það er engin tilviljun að gríska sögnin „moronizomai“, sem hér merkir „að dofna“ hafði líka aðra merkingu í grísku þess tíma: „að forheimskast“. Sú merking lifir enn í nafnorði sem myndað er af sama stofni: Moron. Hálfviti. Jesús segir við okkur: „Ef þið forheimskist verðið þið fótum troðin.“

Kannski er það einmitt þessi mannlegi veikleiki, sem við getum kallað hugsunarleysi, andlega leti, en líka einfaldlega heimsku, sem er mesta ógnin sem við stöndum frammi fyrir núna.

Heimskan hættulegri en illskan

 „Heimskan er háskalegri óvinur hins góða heldur en illskan,“

skrifaði þýski guðfræðingurinn Dietrich Bonhoeffer í bréfi um áramótin 1942 – 1943. Hann var þá í fangelsi en hann hafði verið handtekinn fyrir andspyrnu við ógnarstjórn nasista og fyrir að gagnrýna opinberlega útrýmingarherferð þeirra á hendur gyðingum. Bonhoeffer var tekinn af lífi af nasistum árið 1945, innan við mánuði áður en Þjóðverjar gáfust upp.

En í bréfinu heldur hann áfram og útskýrir þessa fullyrðingu sína:

„Hinu illa má mótmæla,“ segir hann. „Það verður auðveldlega afhjúpað, ef í hart fer er hægt að stemma stigu við því með valdi, hið illa felur alltaf í sér sjálfseyðileggingu með því að það skilur ávallt eftir sig vanlíðan meðal fólks. Gegn heimskunni erum við varnarlaus. Gegn henni duga hvorki mótmæli né vald; ástæður skipta engu máli; staðreyndum, sem eru andstæðar eigin fordómum, þarf einfaldlega ekki að trúa – í slíkum tilvikum verður hinn heimski meira að segja gagnrýninn.“

Síðar í bréfinu segir hann:

„Hinn heimski er oft þrjóskur, en það leynir samt ekki ósjálfstæði hans. Þvert á móti finnur maður það í samtali við hann að maður er ekki að tala við hann sjálfan, við hann persónulega, heldur við slagorð, yfirlýsingar o.s.frv. sem hafa náð valdi yfir honum. Honum er ekki sjálfrátt, hann er blindaður, í reynd hefur hann verið misnotaður, honum hefur verið misþyrmt. Þegar hinn heimski hefur þannig verið gerður að viljalausu verkfæri er hann einnig fær um að vinna illvirki og jafnframt ófær um að skynja hið illa.“

Bonhoeffer skrifaði á þýsku, texti hans er hér í þýðingu dr. Gunnars Kristjánssonar.

Ótti og hugrekki

Við þessi orð Bonhoefers er litlu hægt að bæta.

Mig langar þó að segja – ef einhverjum líður eins og ég sé hér að ala á ótta … við ótta og heimsku – að það er ekki það sem fyrir mér vakir. Mig langar til að ala á hugrekki. Fyrir mér er hugrekki ekki í því fólgið að þekkja ekki ótta. Sá sem ekki þekkir ótta hefur ósköp lítil not fyrir hugrekki. Við þurfum hugrekkið einmitt til að sigrast á óttanum.

Verum hugrökk því hrætt fólk gerir ljóta hluti. Hugrakkt fólk breytir heiminum.

Verum ekki heldur svo barnaleg að afgreiða þá, sem orðið hafa heimskunni og óttanum að bráð, sem vont fólk. Sýnum þeim það kristilega viðmót sem Bonhoeffer gerir svo vel grein fyrir í bréfi sínu; að skilja að þau eru fórnarlömb blekkinga og siðferðilegrar misnotkunar. Þeim er ekki sjálfrátt, þau hafa verið gerð að viljalausum verkfærum ótta síns.

Og umfram allt: Verum ekki fávís. Verum hyggin. Verum eins og meyjarnar sem höfðu vit á því að taka með sér olíu á lampana sína þannig að við getum verið ljós í myrkri heimsku og haturs.

Fáir eru þeirrar skoðunar að atburðir vikunnar boði betri tíma. Margir þeldökkir og islamskir Bandaríkjamenn hafa beinlínis lýst því yfir að úrslit forsetakosninganna geri þá skelfingu lostna enda er hatursglæpum þegar tekið að fjölga í Bandaríkjunum og búast má við því að sú þróun haldi áfram; að heimskunni finnist hún hafa öðlast tilverurétt og lögmætingu. Við megum búast við því að fá mörg tilefni til að finna fyrir ótta og óhug á næstunni.

En það þýðir líka að við fáum mörg tækifæri til að sýna hugrekki. Mörg tækifæri til að sigrast á ótta og hatri og láta kærleika og umburðarlyndi í staðinn ráða för okkar.

Og munum ef öll sund virðast lokuð, ef okkur líður eins og vitfirringin hafi tekið völdin, að illskan og heimskan ráði öllu og kærleikurinn hafi verið negldur á kross … að ef það er eitthvað sem við kristnir menn megum aldrei gefast upp á að trúa þá er það að kærleikurinn verður ekki krossfestur.

Hann rís upp aftur.

Dýrð sé Guði föður og syni og heilögum anda. Svo sem er í upphafi er og verður um aldir alda. Amen.

Prédikun flutt við messu í Laugarneskirkju 13. 11. 2016

Read Full Post »

Older Posts »